ارزش يابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس
نظرية سؤال پاسخ و مقايسة آن با نظرية كلاسيك آزمون
اسماعيل مام شريفي 1
علي دلاور 2
آزاده بلوكي 3
سميه شعباني 4
چكيده
زمينه: اين پژوهش با هدف بررسي ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي انجام و
اجرا شده است. نمونة مورد مطالعه را 350 نفر از پاسخ دهندگان آزمون تشكيل دادند كه به روش نمونه گيري خوشه
اي چند مرحله اي انتخاب شده بودند و تعداد 30 سؤال از سؤالات آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي، كه به
روش تصادفي ساده استخراج شده بودند، به عنوان نمونه سوالات مورد بررسي قرار گرفتند. براي بررسي ويژگي هاي
روان سنجي سؤالات آزمون، از دو نظرية كلاسيك آزمون و سؤال - پاسخ استفاده گرديده و نتايج به دست آمده از
آنها با هم مقايسه و بررسي شده است. روش پژوهش توصيفي بوده و در مرحلة اول صحت نمونه گيري بررسي
گرديد. جهت تعيين تك بعدي بودن آزمون از روش آلفاي كرانباخ و تحليل عاملي استفاده شد. سپس تجزيه و تحليل
سؤالات آزمون با نظرية كلاسيك و نظرية سؤال - پاسخ انجام گرفت و پارامترهاي سؤال (دشواري، تشخيص و
حدس) و توانايي به دليل نامعلوم بودن به روش برآورد همزمان مورد انداز هگيري قرار گرفت.
يافته ها: نتايج، بيان كنندة تك بعدي بودن آزمون و استقلال موضعي آن است. پس از تعيين مفروضه هاي اصلي
برازش مدل - داده ها مورد بررسي قرار گرفت كه نتايج نشان داد مدل دو پارامتري برازش بهتري با ،IRT نظرية
وابسته مورد بررسي قرار T مجموعة داده ها دارد. در مرحلة بعد معناداري پارامترهاي سؤال و توانايي توسط آزمون
گرفت. نتايج نشان داد كه رابطة معناداري بين دقت برآورد پارامترهاي دشواري، شيب و توانايي در دو نظرية
كلاسيك و سؤال - پاسخ وجود ندارد. به منظور بررسي پايايي و ثبات نتايج آزمون در اجراي اول، بر روي نمونه اي
به حجم 30 نفر، بازآزمايي بعمل آمد. از آنجائيكه آزمون مورد نظر از نوع ملاك مرجع مي باشد، براي بررسي توافق
بين تصميم ها از ضريب پايايي كاپا استفاده شد. نتايج نشان داد كه رابطة معناداري بين اجراي اول و اجراي دوم وجود
دارد و آزمون مورد نظر از پايايي و ثبات كافي در اجراهاي مختلف برخوردار است.
بحث و نتيجه گيري: تحليل پارامترهاي سؤال و آزمودني ها، نشان دهندة سادگي آزمون و قدرت جداسازي
خوب توانايي آزمون شوندگان بوده و بر اين اساس مي توان نتيجه گرفت كه سؤالات آزمون براي آزمودني هايي با
توانايي پايين از مناسبت و دقت بيشتري برخوردار است. ميزان توانايي برآورد شده در نظرية سؤال - پاسخ در مقايسه با
نمرة آزمودني در نظرية كلاسيك به ميزان واقعي نزديك تر است. با توجه به توانايي هاي برآورد شده مي توان
سؤالات متناسب با توانايي آزمودني ها را انتخاب نمود و اين مي تواند به ايجاد بانك سؤال منجر شود.
واژگان كليدي: ارزش يابي، آزمون، آزمون گواهينامه رانندگي، نظرية سؤال - پاسخ، نظرية كلاسيك آزمون.
Esmaeil.sharifi@gmail.com ( 1. دانشجوي كارشناسي ارشد (نويسندة مسئول
2. استاد دانشگاه علامه طباطبائي
3. دانشجوي كارشناسي ارشد
4. دانشجوي كارشناسي ارشد
90/8/ تاريخ وصول: 3
91/2/ تاريخ پذيرش: 23
2 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
مقدمه
امروزه در بسياري از جوامع از سه عامل انسان، راه و وسيلة نقليه به عنوان تعيين كننده هاي
اصلي تصادفات نام برده مي شود كه در اين ميان عامل انساني نقش اصلي را به خود
اختصاص داده است. يعقوبي ( 1379 ) نيز در علت شناسي تصادف هاي رانندگي از 4 عامل
انساني، جاده، وسيلة نقليه و محيط نام مي برد كه در 90 تا 95 درصد تصادفات رانندگي در
ايران، عامل انساني را داراي نقش اصلي و اول در حوادث رانندگي دانسته است.
1 ميليون نفر در دنيا به علت تصادفات رانندگي جان خود را از دست / ساليانه بيش از 26
2004 )، و اغلب مرگ و ميرهاي ناشي از حوادث ، مي دهند ( پدين، اسكار فيلد و سليت 1
رانندگي، در كشورهاي با درآمد كم و متوسط و براي جوانان اتفاق م ي افتد (كوپيتز و
2005 ). سازمان بهداشت جهاني پيش بيني كرده است كه در سال 2020 ، مرگ و ، كروپر 2
.(2004 ، 2 ميليون نفر خواهد رسيد (رومانا 3 / مير ناشي از حوادث رانندگي به 34
بر اساس آمارها سالانه حدود 25 هزار نفر نيز در جاده هاي ايران كشته م ي شوند و
سوانح رانندگي پس از بيماري ها ي قلبي - عروقي، دومين عامل مرگ و مير در ايران
12 ميليون مصدوم و معلول، از پيامد هاي 7 سال / محسوب مي شود. 141 هزار كشته، 5
تصادفات در كشور است و خسارات جاني و مالي 7 سال تصادفات رانندگي در ايران ب ا
پيامد هاي يك جنگ يا چند زلزلة مهيب برابري م ي كند . موثق تر ين آمار تصادفات
رانندگي در كشور از كشته شدن 140 هزار و 933 نفر طي 7 سال گذشته (ابتداي 77 تا
انتهاي 83 ) حكايت دارد و اين در حالي است كه وقوع اين حوادث بيش از 12 ميليون
مصدوم و 500 هزار معلول مادام العمر بر جاي گذارده است. مرگ ناشي از تصادفات يك
ساله در كشور با تلفات انساني ناشي از زلزلة بم برابر بوده، اما چون اين حوادث ناگهاني
نيست چندان مشهود به نظر نمي رسد. با وجود اينكه ايران كمتر از يك صدم جمعيت جهان
1. Peden, Scufield, & Sleet
2. Kopits & Cropper
3. Romana
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 3
را دارد بيش از يك چهلم ( 3 درصد) از حوادث ترافيكي را به خود اختصاص داده است
.( (خبرگزاري فارس، 1385
2 درصد از كل تصادفات جاده اي در ايران اتفاق / بر اساس آمارهاي سازمان يونيسف 5
مي افتد و اين به آن معنا است كه آمار تصادفات جادهاي در ايران 20 برابر ديگر كشورهاي
جهان است. در واقع، ميزان كشته شدگان تصادفات جاده اي در دنيا، به ازاي هر ده هزار
خودرو 3 نفر بوده، در حالي كه در ايران به ازاي هر ده هزار خودرو حدود 33 نفر بوده است
(سوري و همكاران، 1388 ). آلمان كمتر از يك چهارم ايران مساحت دارد و تعداد
اتومبيل هايش بيش از 4 برابر ايران است. با اين همه شمار قربانيان حوادث رانندگي در ايران
بيش از 10 برابر آلمان است (بيمة ايران، 2008 ). همچنين انگلستان نيز با وجود 6 برابر بودن
.( تعداد وسايل نقليهاش، 32 باركمتر از ايران تلفات جادهاي دارد (سلماني و همكاران، 1387
در پيامدهاي ناشي از حوادث، پديدة كوه يخ، يك فرايند واقعي است. قلة كوه يخ كه
معمولاً مورد توجه قرار مي گيرد و به ظاهر كوچك است شامل موارد مرگ ناشي از
حوادث است، ولي بدنة عظيم اين كوه از بستري شدگان، آسيب ديدگان نيازمند خد مات
سرپايي و درمان هاي خانگي توأم با ناتوا ني ها ي گذرا يا ماندگار تشكيل شده است و
عواقب رواني، اجتماعي و اقتصادي حوادث نيز بر اين بزرگي مي افزايد.
پايين بودن سطح فرهنگ صحيح ترافيك و عدم توجه كافي به قوانين و مقررات و حقوق
سايرين و رعايت نشدن آيين نامة رانندگي، ناشي از ناكافي بودن آموزش نظري و عملي
رانندگي، قبل و بعد از صدور گواهينامه، موجب شده است آمار تصادفات رانندگي در ايران
شمار كشته ها و مجروحين ناشي از آن افزايش پيدا كرده و بالاترين رتبه را در بين ملل جهان
كسب كند و اين يعني مواجه شدن با پيامدهاي جبران ناپذير از دست رفتن سرماية انساني.
اگرچه در يك برنامه پيشگيرانة جامع براي كاهش تصادفات و تلفات، بايد به هر 4 عامل
انساني، جاده، وسيلة نقليه و محيط پرداخت (آيتي، 1371 ، نقل از يعقوبي، 1379 )، اما به نظر
مي رسد كه مداخله در عامل انساني (با توجه به نقش زياد آن در تصادفات رانندگي در ايران)
4 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
اثربخش تر باشد. چرا كه نتايج مطالعات انجام شده نيز نشان ميدهد كه مي توان از 98 درصد
حوادث پيشگيري نمود (عراقي و واحديان، 1384 ). مراد از عامل انساني عابرين، سرنشين ها،
رانندگان و عوامل رواني، رفتاري، فرهنگي و اجتماعي مؤثر بر آن ها مي باشد.
امروزه نقش آموزش در افزايش كارآيي، بهرهوري و توسعة اقتصادي كشورها بيش از
پيش اهميت يافته است، چرا كه در دنياي كنوني داشتن كارخانهها، زمين، ابزار و ماشين -
.( آلات سرمايه محسوب نمي شود، بلكه ثروت در منابع انساني نهفته است (خالدي، 1387
آموزش اين توانايي را دارد تا براي بهبود و پيشرفت كشورهاي كمتر توسعه يافته زمينة
لازم را فراهم سازد و سياست هاي لازم براي مقابله با اين بحران جهاني را اتخاذ نمايد
(لوئيز، 1990 ، نقل از سهرابي، 1384 ). بسياري از كشورهاي در حال توسعه دربارة مرگ و
مير در كشور خود اطلاعات محدو دي دارند (خي و وانگ 2004،1 ). با مطالعات
اپيدميولوژيك در علوم پزشكي، علوم اجتماعي و علوم رفتاري مي توان در جهت كاهش
حوادث و عواقب ناشي از آن ها گام برداشت، چرا كه آس يب ها ي ناشي از حوادث
.(2005 ، رانندگي يك مشكل بزرگ بهداشتي در دنيا به شمار مي آيد (پدن و تورويان 2
قاعدتاً زماني يك جامعه به كمال رسيده است كه آموزش به گونه اي صحيح در آن
انتقال يافته باشد و اين نيز نمي تواند محقق شود مگر با يك برنامه ريزي فراگير و مستمر به
منظور تدوين و آموزش اصول صحيح رانندگي براي سنين مختلف و با روش هاي متنوع و
مورد قبول (احمدي، 1385 ). به هنگام توجه به روند تكاملي كشورهاي توسعه يافته،
همواره شاهد ارتباط نزديك بين آموزش، پژوهش، ارزش يابي و رشد فناوري از يك سو و
پيشرفت اقتصادي و اجتماعي از سوي ديگر مي باشيم.
يكي از اين فعاليت ها در زمينة كاستن از رخدادهاي مرتبط با رانندگي، توجه وي ژه و
مجدد به آزمون نظري گواهينامة رانندگي از زواياي مختلف و مقايسة آن با ديگر كشورها
است كه مي تواند به عنوان اقدامي پيشگيرانه در جهت كاستن از رخداد حوادث رانندگي به
1. Chi & Wang
2. Peden & Toroyan
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 5
شمار آيد. آزمون نظري، آزمون استاندارد شده اي است كه براي تصميم گيري در مورد
رسيدن فرد به دانش نظري كافي و ساختن راننده اي ايمن و بي خطر از فرد طراحي شده
.(2004 ، است (ويبرگ 1
در حال حاضر آزمون نظري گواهينامة رانندگي در ايران شامل مجموعه اي از
پرسشنامه هاي 30 سؤالي است كه تعدادي از سؤالات آن به صورت تصويري و رنگي
مي باشد . هر سؤال داراي 4 گزينه است كه يكي از گزينه ها صحيح و بقيه انحرافي
مي باشند. زمان پاسخگويي به آزمون محدود، و 20 دقيقه مي باشد. با توجه به اينكه آزمون
از نوع ملاك مرجع و دو ارزشي است، ملاك قبولي در آن پاسخگويي صحيح به 26
86 ) مي باشد. / سؤال از 30 سؤال (نمرة برش 67
امروزه پس از گذشت چندين سال از برگزاري اين آزمون و فعاليت مراكز آموزشي
مربوطه در كشور، بايد پرسيد كه:
اين آزمون تا چه اندازه توانسته است به نيازهاي فرد و جامعه پاسخ دهند؟
آيا اين آزمون به اهداف طرح شدة اولية خود رسيده است؟
مواد (سؤالات) اين آزمون تا چه اندازه از معيارهاي روان سنجي و استاندارد هاي
مربوطه برخوردارند؟
پاسخ به اين سؤال ها و سؤال هاي مشابه مستلزم استفاده از سازوكار ارزشيابي آزمون از
بعد روان سنجي است.
متوليان امر بايد به موازات گسترش آموزش هاي ترافيكي، به نتايج آنچه تاكنون در اين
زمينه هزينه شده، بپردازند. چرا كه با هزينه هاي بسياري كه براي اين آموزش ها صرف
مي شود ايجاد اصلاحات در آن ضروري به نظر مي رسد. اصلاحاتي كه مي توان از آن به
ياد كرد. « نوگرايي 2 » عنوان
يكي از مسائل كليدي، در دورنماي آزمون نظري گواهينامة رانندگي، بازسازي مداوم آن
1. Weberg
2 . modernization
6 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
از طريق فرايند ارزش يابي است. يك نظام آموزشي ايستا پاسخگوي ماهيت پوياي توسعه
نيست، چرا كه نيازها و اولويت هاي يك دهه، مسلماً با نيازهاي دهة بعد متفاوت است، گرچه
دانش و مهارت هاي بنيادين معيني ممكن است همچنان با اهميت باقي بمانند، با اين حال
مسائلي كه براي نسل گذشته مهم بوده، امروزه كاملاً بي اهميت است (حسيني، 1380 ). بر اين
1997 ) هم عقيده بود و اين گفته را تأييد كرد كه اگر نظام آموزشي ) اساس مي توان با پاتون 1
.( به سازوكار ارزشيابي مجهز باشد، نتايج مطلوب حاصل خواهد شد (نقل از بازرگان، 1386
بنابراين، ارزشيابي آزمون نظري گواهينامة رانندگي از اهميت حياتي برخوردار است.
در اين ميان علم روان سنجي به عنوان شاخه اي از روان شناسي كاربردي، در پي يافتن
شيوه هايي است كه به كمك آن بتواند صفات رواني انسان را به صورت كمي و مقايسه
پذير ارائه دهد و در اين راه اغلب از محاسبات آماري كه در خيلي از موارد بسيار پيچيده و
1982 ، ترجمة هومن، 1375 ). به نظر مي - ، پيشرفته نيز مي شود، سود مي جويد (ثرندايك 2
رسد كه فعلاً در ايران، جز درموارد استثنايي، ساختن آزمون محدود به تهية سؤال است و
كمتر كسي به خصوصيات علمي آزمون ها و سؤالات توجه دارد. اين عدم توجه به مباني
علمي آزمون سازي در سازمان هاي خارج از دانشگاه ها بيشتر نمايان است تا جايي كه
بعضي از اين سازمان ها در ظرف چند روز آزمون به خصوصي را آمادة اجرا م ي كنند كه
براي ساختن آن در كشوري مثل آمريكا، شايد يكي دو سال وقت لازم باشد (مگنوسون،
.( 1966 ، ترجمة براهني، 1370
استفاده كنندگان آزمون در انتخاب، اجرا، نمره گذاري يا تفسير يك آزمون بايد
هدف ها، راه هاي وصول به آن ها و نتايج احتمالي را بدانند. داشتن هدف هاي مطلوب كافي
نيست؛ استفاده كنندگان بايد روش هاي ضروري به حداكثر رساندن كارايي و به حداقل
رساندن عوامل نامطلوب را بدانند. شايستگي در استفاده از آزمون، تركيبي است از شناخت
اصول روان سنجي، اطلاع از موقعيت مشكل زا كه در آن آزمون انجام مي شود و مهارت
1. Patton
2. Thorndike
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 7
فني. اگر آزمون ها درست به كار برده شوند، ابزار مفيدي هستند؛ در غير اين صورت به
.( 1979 ، ترجمة دلاور، 1384 ، ابزار خطرناكي تبديل مي شوند (آلن و ين 1
نظريههاي آزمون در علم روان سنجي به دو مقوله تقسيم مي شوند: اول: نظرية كلاسيك
كه قدمت آن به مفهوم اسپيرمن 2 از نمرة مشاهده شده، كه شامل مؤلفه ها ي ،(CTT) آزمون
يا نظرية صفت مكنون كه در ،(IRT) حقيقي و خطا است مي رسد. دوم: نظرية سؤال پاسخ
در جهت توسعه IRT حيطه و قلمرو آزمودن نقش مهمي را ايفا مي نمايد. مدل هاي مشتق از
و بسط آزمون ها، همتراز سازي نمرات آزمون ها ي غير موازي، بررسي تورش سؤال و
.(1982 ، گزارش نمرات مورد استفاده قرارمي گيرند ( همبلتون و واندرليندن 3
در واقع، يك آزمون مي تواند از زواياي مختلف مورد مطالعه واقع شده و سؤالا ت آن
از لحاظ دقت IRT نيز بر طبق نظريات متفاوت ارزش گذاري شود . مقايسة مدل ها ي
برآورد پارامترهاي مدل، مورد توجه محققان بسيار طي سال هاي اخير بوده است . يكي از
تحقيقات قابل توجه در زمينة بررسي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي، پژو هشي
است كه توسط ماري ويبرگ در سال 2004 و در دانشگاه يومي سوئد انجام گرفته است .
آزمون نظري گواهينامة رانندگي در سوئد شامل 65 سؤال چند گزينه اي ( 2 تا 6 گزين ه) و
80 درصد) است. نمونة مورد بررسي در اين پژوهش ) از نوع ملاك مرجع با نمرة برش 52
شامل 5404 نفر آزمون شونده بوده كه به 65 سؤال مذكور پاسخ داده اند. برآورد
پارامترهاي سؤال و توانايي از طريق روش بيشينة درست نمايي حاشيه اي صورت گرفته
است. هدف اين پژوهش ارزش يابي آزمون نظري گواهينامة رانندگي با استفاده از نظرية
سؤال پاسخ و همچنين مقايسة مدل ها ي سه گانة اين نظريه با همديگر در برآورد
پارامترهاي آزمون مورد بررسي، بوده است. نتايج پژوهش وي نشان م ي دهد كه نظرية
سؤال پاسخ ، ابعاد متفاوت و اطلاعات ارزشمندي به دست مي دهد . با مقايسه مدل ها ي
1. Allen & Yen
2. Spearman
3. Hambleton & Vanderlinden
8 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
يك، دو و سه پارامتري در برآورد پارامترها مشخص شده است كه مدل سه پارامتري به
برآورد دقيقتري در مقايسه با مدل هاي يك و دو پارامتري منجر شده است.
1983 )، با مقايسة اين مدل ها از طريق شبيه سازي كامپيوتري نشان ) همبلتون و كوك 1
دادند كه، مدل منطقي سه پارامتري نسبت به مدل هاي يك و دو پارامتري با آزمون هاي 20
سؤالي داراي قدرت بيشتري در برآورد جايگاه افراد در صفت مكنون و رتبه بندي
1993 ) با هدف مقايسة ) آزمودني ها براساس صفت مورد سنجش بوده است . رايد 2
و با استفاده از تحليل خرده آزمون هاي محاسبات عددي، تجسم فضايي سه IRT مدل هاي
بعدي، خزانة لغات و استدلال رياضي، نتيجه گرفت كه هر 4 خرده آزمون از لحا ظ سطح
دشواري سؤالات و قدرت تشخيص بين افراد در سطوح مختلف توانايي تفاوت داشته اند .
بنابراين مدل هاي يك و دو پارامتري از لحاظ برآورد پارامترها تفاوت معني دار نشان
داده اند. ليكن به دليل تأثير نداشتن عامل حدس در پاسخگويي به سؤالات، مدل ها ي دو و
سه پارامتري تفاوت معني داري در برآورد پارامترها نداشته اند.
نتايج مقايسة مدل هاي مختلف از نظر برآورد پارامترهاي سؤال و توانايي در پژوهش
برآوردهاي متفاوتي براي IRT فراهاني ( 1375 ) نشان داد كه، مدل كلاسيك و مدل ها ي
به و ي ژه IRT پارامترهاي سؤال بدست مي دهند و برآورد پارامترهاي سؤال بر پاية مدل ها ي
مدل سه پارامتري، دقيق تر از برآورد پارامترهاي سؤال بر اساس مدل كلاسيك و مدل ها ي
است. همچنين مقايسة مدل ها از نقطه نظر برآورد توانايي آزمود ني ها نشان داد IRT ساده تر
كه مدل سه پارامتري برآورد متفاوت و دقيقتري از مدل كلاسيك و حتي مدل هاي يك و
ارائه مي دهد. در پژوهش محمد زاده ( 1375 )، نيز مشخص شد كه IRT دو پارامتري
مشخصه هاي آماري سؤالات در مدل كلاسيك وابسته به نمونه بوده و برآورد توانايي
آزمودني هم، وابسته به سؤالات آزمون است، اما در مدل ها ي جديد اندازه گيري اين
برآوردها مستقل از هم مي باشند. مقايسة مدل ها از لحاظ ميزان دخالت پارامتر حدس، اعتبار
1. Cook
2. Reid
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 9
اندازهگيري و آگاهي دهندگي، برتري مدل هاي جديد اندازهگيري را نشان داده است.
نشان داد كه نظرية سؤال پاسخ در IRT و CTT صالحي ( 1376 ) با مقايسة دو نظرية
مقايسه با نظرية كلاسيك توانمندتر و كارآمد تر بوده و با خطاي استاندارد اندازه گيري
كمتر، آگاهي دهندگي و دقت بيشتري پارامترهاي سؤال و توانايي را برآورد نموده است .
همچنين اين نظريه در سطوح بالاي توانايي داراي بيشترين ميزان آگاهي بوده است. يونسي
نيز ( 1385 ) با بررسي ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون هاي فراگير رشتة
روان شناسي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ، به اين نتيجه رسيد كه مدل دو پارامتري نسبت به
مدل سه پارامتري برازش بهتري با مجموعة داده ها داشته است و اين نشان دهندة كم اثر
بودن عامل حدس در پاسخگويي به سؤالات، تلقي شده است.
امروزه با مدرن شدن آموزش، ارزش يابي به عنوان يكي از مؤلفه ها ي آموزش مورد
استفاده قرار گرفته و نوآوري هايي در زمينة آن پديد آمده است. يكي از اين نوآور ي ها
مربوط به بكارگيري كامپيوتر در فرايند سنجش و ارزي ابي و آزمون متقاضيان گواهينامة
رانندگي در كشورهاي اروپايي مي باشد به طوريكه بسياري از مراكز آموزشي به برگزاري
آزمون هاي كامپيوتري اقدام مي كنند. يكي از مهم ترين كاربردهاي تجزيه و تحليل روان
سنجي سؤالات، ايجاد يك مجموعه (بانك) سؤال استاندارد از سؤالات موجود م ي باشد
كه اين خود مقدمه اي است براي ايجاد و گسترش آزمون هاي انطباقي كامپيوتري.
در ايران، آزمون گواهينامة رانندگي شامل يك آزمون نظر ي و يك آزمون عملي
است، كه در اين پژوهش بر آزمون نظري تأكيد شده است . در آزمون نظري گواهينامة
رانندگي از نسخه هاي ثابت و متعددي جهت آزمون استفاده مي شود. اما در ايران، تاكنون
تحقيقات منسجمي در ارتباط با ارزش يابي سؤالات اين آزمون صورت نگرفته و به همين
دليل و نيز اهميت اين آزمون ها در تأثيرگذاري بر پيشگيري از رخداد رانندگي از طريق
آموزش هاي قبل از صدور گواهينامة رانندگي، ضروري به نظر مي رسد تحقيقاتي انجام
گيرد تا ميزان دستيابي به اهداف از پيش تعيين شده در زمينة مؤلفه ها ي روان سنجي يك
10 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
آزمون استاندارد، مشخص گردد. بنابراين هدف از پژوهش حاضر ارزش يابي و بررسي
و (IRT) ويژگي هاي سؤالات آزمون نظري گواهينامة رانندگي طبق نظرية سؤال پاسخ
با IRT در كنار بررسي برازش مدل ها ي ،(CTT) مقايسة آن با نظرية كلاسيك آزمون
مجموعه داده هاي آزمون بوده است.
روش
در پژوهش حاضر جامعه آماري مورد مطالعه، شامل كلية سؤالات ( 194 سؤال ) آزمون
نظري گواهينامة رانندگي در شهر تهران و در سال 1388 بوده است.
به منظور كسب اطلاعات دقيق در مورد جامعه، بررسي يكايك عناصر جامعه مطلوب
به نظر مي رسد. اما معمولاً اين كار غير ممكن يا غير عملي است. با توجه به اينكه، نظريه
هاي روان سنجي، نظريه هاي نمونه هاي بزرگ هستند. قانون كلي در اين مورد بزرگ ترين
اندازة ممكن را تصويب مي كند. رايت و استون براي مدل يك پارامتري حداقل حجم
نمونة آزمودني ها را 200 نفر ذكر كرده اند. بعضي از محققان هم براي مدل دو پارامتري
500 نفر و براي مدل سه پارامتري 1000 نفر را لازم دانسته اند تا به برآورد هاي نامتغير و
.(1993 ، نااريب از پارامترهاي مدل منجر نشود (همبلتون، جونز و راجرز 1
بنابراين با توجه به نتايج تحقيقات صورت گرفته، حجم نمونة سؤالات مور د بررسي،
تعداد 30 سؤال بوده كه به روش كاملاً تصادفي انتخاب گرديد. همچنين در اين پ ژوهش
به منظور انتخاب حجم نمونة آزمودنيها، با استفاده از روش نمونه گيري خوشه اي چ ند
مرحله اي، پاسخ هاي يك نمونة 350 نفري به آزمون محقق ساخته انتخاب شده است .
انتخاب حجم 30 سؤالي به دليل رعايت شكل صوري آزمون هاي برگزار شده توسط راهور
ناجا بوده است.
روش پژوهش نيز با توجه به اهداف پژوهش و بر حسب نحوة گردآوري داده ها ،
توصيفي بوده است.
1 . Hambleton, Jones & Rogers
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 11
SPSS جهت تجزيه و تحليل داده هاي جمع آوري شده، با استفاده از نرم افزارهاي
از بررسي هاي مرتبط با سنجش مؤلفه هاي روان سنجي آزمون، از قبيل؛ ،BILOG – MG و
ضريب دشواري، ضريب تمييز، واريانس سؤالات، ضريب هبستگي دو رشته اي نقطه اي
استفاده گرديد. تك بعدي بودن آزمون با محاسبة آلفاي كرونباخ و انجام تحليل عاملي
بررسي و سپس استقلال موضعي آزمون بدست آمد. با استفاده از آزمون خي دو (
2 ) در
مورد برازش مدل با داده ها قضاوت شد و پس از اينكه معلوم شد كدام مدل بهترين برازش را
با داده هاي آزمون دارد، پارامترهاي برآورد شدة سؤال (دشواري، تشخيص و حدس ) و
توانايي آزمودني ها با استفاده از روش ها ي برآورد همزمان پ ارامترهاي سؤال و توانايي،
استخراج گرديد. سپس منحني ويژگي تمامي سؤالات براي رسم نمودارها، تابع آگاهي
سؤالات براي مقايسة تفاوت مدل ها، تابع آگاهي آزمون، منحني خطاي استاندارد آزمون و
منحني تواناييهاي آزمودنيها ترسيم گرديد. در ادامه، بيشينة آگاهي به همراه سط ح توانايي
سؤالات، بيشينة آگاهي آزمون و همچنين نقطه اي كه بيشينة آگاهي در آنها به وجود مي آيد،
محاسبه و نقطه اي كه بيشترين ميزان آگاهيدهندگي آزمون ها در آن دامنه قرار دارد و نيز
توزيع بيشينة آگاهي و خطاي استاندارد توانايي آزمون نيز آورده شد.
2 با PL و مدل CTT در مرحلة بعد همبستگي بين پارامترهاي دشواري و تمييز در مدل
استفاده از ضريب همبستگي پيرسون محاسبه و در ادامه به منظور بررسي معناداري
وابسته T پارامترهاي سؤال و توانايي در نظرية كلاسيك و سؤال پاسخ از آزمون معناداري
استفاده گرديد.
همچنين به منظور بررسي پايايي و ثبات نتايج آزمون نظري گواهينامة رانندگي در اجراي
اول، مجدداً اين آزمون با همان شرايط اوليه، پس از يك هفته سپري شدن از اجراي اول، بر
روي 30 نفر از همان نمونة اوليه اجرا گرديد. از آنجائيكه آزمون مورد نظر از نوع ملاك
مرجع مي باشد، جهت بررسي توافق بين تصميم ها از ضريب پايايي به روش كاپا استفاده شد.
داده هاي اوليه و اصلي جهت استفاده در تجزيه و تحليل سؤالات آزمون نظري
12 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
گواهينامه رانندگي، پاسخ هاي اولية كلية شركت كنند گان به آزمون مذكور در مراكز
آموزش و آزمون گيري مي باشد كه در مراحل مختلف جمع آوري شده است . جهت
انتخاب سؤالات پرسشنامه، از كتاب "آموزش جامع قوانين و مقررات راهنمايي و
رانندگي" (از انتشارات معاونت راهور ناجا و منبع اصلي آزمون نظري). استفاده گرديد. آن
شامل 10 بخش محتوايي با سؤالات اختصاصي در هر بخش بوده و در مجموع 194 سؤال
را در بر مي گيرد. در مرحلة اول از ميان اين سؤالات، 30 سؤال به شيوة كاملاً تصادفي و با
در نظر داشتن ميزان نسبت در هر بخش محتوايي، انتخاب شد . از ميان سؤالات انتخابي
تعدادي سؤال تصويري و رنگي نيز در نظر گرفته شد. در انتها گزينه هاي انحرافي و گزينة
صحيح سؤالات به شيوة تصادفي براي سؤالات آزمون در نظر گرفته شد.
يافته ها
34 درصد بقيه زن / 65 درصد افراد مرد و 3 / در ميان حجم نمونة ( 350 نفر) مورد بررسي 7
24/ بوده اند، كه ميانگين و انحراف استاندارد نمرات افراد در آزمون نظري برگزار شده، 55
4 بوده و با توجه به ملاك قبولي در آزمون (كسب نمرة 26 از 30 ) تعداد 169 نفر قبول / و 4
48/28 درصد) و 181 نفر مردود شده اند. اين نشان مي دهد بيش از نصف افراد گروه، به )
.( ملاك مورد نظر، جهت قبولي در آزمون نرسيده اند (نمودار 1
5 10 15 20 25 30 35
Frequency
40
30
20
10
0
36
39 39
36
19
22
30
22 21
25
17
15
2
9
6
4
1
2 2 3
Mean =24.55
Std. Dev. =4.395
N =350
SCORE
نمودار 1 . منحني توزيع فراواني نمرات آزمون گواهينامة رانندگي
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 13
در مرحلة اول، جهت تجزيه و تحليل سؤالات آزمون بر طبق نظرية كلاسيك آزمون،
درجة دشواري، ضريب تميز و انحراف استاندارد سؤالات محاسبه گرديد كه نتايج آن در
جدول 1 ارائه گرديده است.
(CTT) جدول 1- پارامترهاي سؤالات آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية كلاسيك
سئوال
ضريب دشواري
(P)
ضريب تميز
) (rpbis
انحراف
استاندارد
سئوال
ضريب دشواري
(P)
ضريب تمييز
) (rpbis
انحراف
استاندارد
. /50 . /24 . /55 16 . /17 . /23 . /97 1
. /38 . /35 . /82 17 . /45 . /39 . /71 2
. /24 . /28 . /93 18 . /31 . /29 . /89 3
. /32 . /35 . /88 19 . /35 . /31 . /86 4
. /42 . /39 . /77 20 . /23 . /17 . /94 5
. /43 . /38 . /74 21 . /47 . /33 . /66 6
. /45 . /51 . /72 22 . /22 . /37 . /94 7
. /49 . /32 . /58 23 . /24 . /39 . /94 8
. /27 . /21 . /92 24 . /38 . /44 . /82 9
. /47 . /42 . /66 25 . /20 . /33 . /95 10
. /36 . /29 . /85 26 . /41 . /4 . /78 11
. /38 . /37 . /82 27 . /25 . /4 . /93 12
. /50 . /30 . /52 28 . /27 . /32 . /92 13
. /45 . /28 . /72 29 . /41 . /37 . /79 14
. /22 . /17 . /95 30 . /28 . /32 . /91 15
0 (سؤال / سؤالات آزمون بين 52 (P) نتايج نشان مي دهد كه؛ دامنة ضريب دشواري
،16 ، 0 (سؤال 1) در نوسان بوده است. بنابراين بر اساس اين نتايج، سؤالات 6 / 28 ) و 97
25 و 28 سؤالات مناسبي محسوب شده و بقية سؤالات نيز به دليل ضرايب دشواري ،23
بالا، سؤالات آساني محسوب م ي شوند . ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر دشواري
0 است كه در مجموع نشاندهندة آسان بودن كل آزمون م ي باشد . / 0 و 12 / سؤالات 81
( 0 (سؤال 22 / 0 (سؤالات 5 و 30 ) و 51 / سؤالات آزمون بين 17 (rpbis) دامنة ضريب تمييز
29 و 30 كه دار اي ،26 ،24 ،18 ،16 ،5 ،3 ، در نوسان بوده است . به استثناي سؤالات 1
( 0 / ضرايب تمييز پاييني مي باشند، بقية سؤالات از ضرايب تمييز نسبتاً خوبي (بالاتر از 3
14 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
0 است كه / 0 و 08 / برخوردارند. ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر تمييز سؤالات 33
نشاندهندة قدرت تمييز نسبتاً مناسب كل آزمون در جداسازي افراد قوي و ضعيف
مي باشد. بر طبق نتايج جدول بالا، ارتباط خاصي ميان سؤالات با ضرايب دشواري بالا و
پايين مشاهده نمي شود.
ابتدا ،(IRT) در مرحلة بعد جهت انجام تحليل سؤالات با استفاده از نظرية سؤال پاسخ
يعني مفروضه هاي تك بعدي بودن و استقلال ، IRT مفروضه هاي اساسي و اولية نظرية
موضعي بررسي گرديد. مفروضة اول با استفاده از ضريب پايايي و تحليل عاملي مورد
بررسي قرار گرفت.
براي بررسي پايايي سؤالات آزمون به روش لوپ، ابتدا ضريب پايايي كلية سؤالات و
ميزان پايايي تك تك سؤالات تعيين گرديد. سپس با استفاده از فرمول آلفاي كرانباخ
بدست آمد، كه نشاندهندة همساني دروني بالاي α = . / ضريب پايايي كل آزمون 82
سؤالات آزمون مي باشد.
قبل از انجام تحليل عاملي بايد از اعتبار داده ها اطمينان داشته باشيم، براي اين منظور از
كه روشي براي بررسي صحت نمونه گيري (KMO) آزمون كايزر - ميجر - الكين
.( مي باشد، استفاده شده است (جدول 2
و آزمون كرويت بارتلت KMO جدول 2. اندازة
0 /767 (KMO) اندازة كفايت نمونهگيري كايزر- ميجر- الكين
آزمون كرويت بارتلت
1510/ مجذور كاي تقريبي 824
درجات آزادي 435
0 / سطح معناداري 001
برابر 789 / . بوده كه نشان دهندة كفايت نسبتاً بالاي KMO با توجه به جدول 2، مقدار
نمونه گيري و تناسب داده ها براي تحليل عاملي است، و از آنجايي كه داده هاي بالاتر از
بدست آمده رضايت بخش است . KMO 0/7 براي تحليل مناسب هستند، لذا مقدار
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 15
0، با درجات آزادي 435 و با مقدار مجذور / همچنين آزمون كرويت بارتلت در سطح 001
1510 معنادار بوده است و مي توان گفت كه داده ها براي اجراي تحليل عاملي از / كاي 824
تناسب قابل قبولي برخوردار بوده و نتايج تحليل عاملي قابل اعتماد مي باشد.
با توجه به نتايج بدست آمده، داده ها براي آزمون تحليل عاملي از تناسب برخوردار
بوده، و ماتريس همبستگي حاصل از تحليل عاملي نشان م ي دهد كه، عامل اول با ارزش
17 درصد واريانس عامل ها را تبيين كرده است . (سه / 5/21 حدود 36 (P-Value) ويژه
5 درصد واريانس). اين عامل غالب توسط نمودار / 1 و 57 / برابر عامل دوم با ارزش ويژه 67
اسكري (نمودار 2) بدست آمده نيز تأييد شده است.
Component Number
1 3 5 7 9 11 13 15 17 19 21 23 25 27 29
Eigenvalue
6
5
4
3
2
1
0
نمودار 2. منحني اسكري آزمون نظري گواهينامة رانندگي
بنابراين، مي توان نتيجه گرفت كه آزمون گواهينامة رانندگي تك بعدي بوده و يك
عامل غالب، عملكرد افراد را در آزمون تبيين مي كند. چنانچه فرض تك بعدي بودن برقرار
.( باشد، مفروضة استقلال موضعي نيز برقرار است (همبلتون، 1989
پس از اثبات تك بعدي بودن و استقلال موضعي آزمون (نمودار 2)، كه از پيش
است ،(IRT) فرض هاي مهم تجزيه و تحليل سؤالات آزمون بر طبق نظرية سؤال پاسخ
(همبلتون و سواميناتان، 1985 ؛ نقل از ويبرگ، 2004 )، ضرايب د شواري، شيب، حدس،
نوعي آزمون مجذور خي به همراه سطح احتمال مربوطه، براي مدل ها ي يك، دو و سه
4 و 5 آورده شده است. ، پارامتري محاسبه گرديد كه نتايج آن در جداول 3
16 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
1) بر اساس PL) جدول 3. مقادير پارامترهاي تعدادي از سؤالات آزمون در مدل يك پارامتري
IRT نظرية
(p) معناداري χ خي دو 2 (b) سؤال دشواري
0/61 1 -3/49 1
*0/001 18/5 -0/24 16
*0/001 16/9 -1/03 22
-1/ ميانگين 82
-2 Log Likelihood =7982/8283
0/ انحراف استاندارد 93
0/ * عدم برازش سؤال با مدل در سطح 01
3) بر اساس PL) جدول 4. مقادير پارامترهاي تعدادي از سؤالات آزمون در مدل سه پارامتري
IRT نظرية
سئوال
دشواري
(b)
شيب
(a)
حدس
(c)
خي دو
χ2
معناداري
(p)
. /3 6 . /5 1/41 -. /65 4
. /41 5 . /5 . /59 -2/35 5
. /49 5/5 . /35 1/38 . /02 25
0/45 1/35 - . / ميانگين 76
-2 Log Likelihood =7865/ انحراف 2979
استاندارد
. /05 . /78 . /91
IRT 2) بر اساس نظرية PL) جدول 15 . مقادير پارامترهاي آزمون در مدل دو پارامتري
سئوال دشواري
(b)
شيب
(a)
خي دو
χ2
معناداري
سئوال (p) دشواري
(b)
شيب
(a)
خي دو
χ2
معناداري
(p)
. /49 7/6 . /4 -0/36 16 . /46 1/6 1 -2/7 1
. /54 5 . /79 -1/53 17 . /71 4/5 . /75 -0/96 2
. /98 . /4 0/94 -2/24 18 . /08 8/1 . /84 -1/95 3
. /91 1/5 0/87 -1/82 19 . /27 5/1 . /78 -1/76 4
. /43 7 . /8 -1/22 20 . /21 5/9 . /57 -3/26 5
. /62 5/3 0/76 -1/12 21 . /96 2/5 0/61 -0/79 6
. /93 1/8 1/17 -0/82 22 . /2 4/6 1/4 - 1/97 7
1. به دليل برازش يافتن مدل 2 پارامتري با مجموعة داده هاي آزمون، نتايج مقادير پارامترهاي آزمون در اين مدل به صورت كامل
آورده شده است.
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 17
سئوال دشواري
(b)
شيب
(a)
خي دو
χ2
معناداري
سئوال (p) دشواري
(b)
شيب
(a)
خي دو
χ2
معناداري
(p)
. /51 7/2 . /52 -0/49 23 . /95 . /3 1/59 -1/79 8
. /66 3/3 . /65 -2/63 24 . /98 . /7 1/07 - 1/28 9
. /87 3/1 . /8 -0/71 25 . /96 0/3 1/45 -2/03 10
. /46 5/6 . /64 -1/93 26 . /91 2/6 0/83 -1/25 11
. /76 2/6 . /87 -1/46 27 . /29 2/4 1/57 - 1/73 12
. /05 15 . /52 -0/12 28 . /28 5 . /96 -2/06 13
. /06 13/3 . /55 -1/19 29 . /76 3/4 . /77 -1/34 14
. /97 0/5 . /63 -3/19 30 . /98 0/4 . /99 -1/95 15
-2 Log Likelihood = 7889/2777
با توجه به نتايج بدست آمده، سؤالات 16 و 22 با مدل يك پارامتري برازش ندارند، اما
χ بقية سؤالات، با مدل هاي دو و سه پارامتري داراي برازش هستند. سطح معناداري مقادير 2
سئوالات نيز نشان مي دهد كه تمام سؤالات با مدل ها ي دو و سه پارامتري برازش دارند
بنابراين مي توان نتيجه گرفت كه مدل هاي دو و سه پارامتري برآورد دقيق تري .(P> 0/05)
از پارامترهاي سؤال، نسبت به مدل يك پارامتري بدست مي دهند.
اما جهت تعيين برازش مدل- داده ها 1 و اينكه كداميك از مدل ها ي يك، دو و سه
در 2loglikelihood پارامتري با اين مجموعه از داده ها برازش بهتري دارند، از مقدار
آخرين چرخش و آزمون خي دو براي مقايسة آنها به صورت زير استفاده گرديد:
براي مدل هاي يك و دو پارامتري و تعيين اينكه كداميك برازش بهتري با اين مجموعه
از داده ها دارد، نتيجة زير بدست آمد:
2 ( 2log 1 ) ( 2log 2 )
likelihood L likelihood L
= (7982/8283 - 7889/2777) = 93/5506 χ2
0 به / 0 و 01 / جدول در سطح 05 χ با توجه به اينكه درجه آزادي آزمون 30 مي باشد، 2
جدول در هر دو χ محاسبه شده از 2 χ 43 مي باشد و چون قدر مطلق 2 / 50 و 77 / ترتيب 89
1 . Model – Data Fit
18 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
سطح 95 و 99 درصد اطمينان بزرگ تر است، بنابراين فرض صفر رد مي شود و نتيجه گرفته
مي شود كه مدل دو پارامتري نسبت به مدل يك پارامتري برازش بهتري با اين مج موعه از
داده ها دارد.
براي مدل هاي دو و سه پارامتري و تعيين اينكه كداميك برازش بهتري با اين مجموعه
از داده ها دارد، نتيجة زير بدست آمد:
2 ( 2log 2 ) ( 2log 3 )
likelihood L likelihood L
= (7889/2777 – 7865/2979) = 23/9798 χ2
0 به / 0 و 01 / جدول در سطح 05 χ با توجه به اينكه درجة آزادي آزمون 30 مي باشد، 2
جدول در هر دو χ محاسبه شده از 2 χ 43 مي باشد. چون قدر مطلق 2 / 50 و 77 / ترتيب 89
سطح 95 و 99 درصد اطمينان كوچك تر است، بنابراين فرض صفر تأييد مي شود و نتيجه
گرفته مي شود كه مدل دو پارامتري نسبت به مدل سه پارامتري برازش بهتري با اين
مجموعه از داده ها دارد.
جدول، به لحاظ آماري بين برازش χ محاسبه شده از 2 χ البته به دليل كوچك تر بودن 2
مدل هاي دو و سه پارامتري تفاوت معناداري وجود ندارد، اما بنا بر اصل امساك (امبرتسون
2000 ؛ نقل از شريفي و همكاران، 1388 ) مدل دو پارامتري به دليل دارا بودن ، و رايس 1
پارامترهاي كمتر نسبت به مدل سه پارامتري، به عنوان مدلي كه بهترين برازش را با
مجموعة داده ها دارد، معرفي مي شود.
ها، نتيجه گرفته مي شود كه مدل دو χ بنابراين با توجه به نتايج بدست آمده از مقايسة 2
پارامتري نسبت به مدل هاي يك و سه پارامتري با داده هاي آزمون نظري آزمون گواهينامة
رانندگي برازش بهتري دارد.
آزمون گواهينامة (ICC) در نمودارهاي زير (نمودار 3) منحني هاي ويژگي سؤالات
رانندگي در مدل دو پارامتري آمده است. توجه كنيد كه سؤالات از سمت چپ به راست
شماره گذاري شده اند.
1. Embretson & Reise
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 19
1 - 6
7 - 12
13 - 18
19 - 24
25 - 30
آزمون گواهينامة رانندگي در مدل دو پارامتري (ICC) نمودار 3. منحني ويژگي سؤالات
با توجه به مقادير پارامترهاي سؤالات آزمون در مدل دو پارامتري (جدول 5)، و منحني
ويژگي سؤالات آزمون (نمودار 3)، براي آزمون گواهينامة رانندگي و در مدل دو پارامتري
25 و 28 كه داراي ضرا يب ،23 ،22 ،16 ،6 ، نتيجه مي گي ريم كه به استثناي سؤالات 2
دشواري متوسط مي باشند، بقية سؤالات آزمون داراي ضرايب دشواري منفي و پاييني بوده
و منحني ويژگي آنها به سمت چپ متمايل است و بنابراين سؤالات آساني محسوب
مي شوند. در اين ميان سؤال 5 آسان ترين سؤال است.
شيب تمام سؤالات نيز قابل قبول بوده و از قدرت تشخيص مناسب برخوردارند، تنها
سؤال 16 داراي شيب و قدرت تشخيص نسبتاً پايين و كمتر از 5/ . است . در اين ميان سؤال
12 از بالاترين شيب در بين سؤالات برخوردار است. همچنين بر اساس نتايج بدست آمده،
1 - و 77 / . است كه نشان دهندة / ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر دشواري سؤالات 58
. / آسان بودن كل آزمون مي باشد. ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر شيب سؤالات نيز 86
و 3/ . است كه نشاندهندة قدرت تمييز قابل قبول در جداسازي افراد قوي و ضعيف مي باشد.
در ادامه، بيشينة آگاهي سؤالات و سطوح توانايي مربوطه (جدول 6) و نيز منح ني
20 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
آگاهي و خطاي استاندارد آزمون گواهينامة رانندگي (نمودار 4) آورده شده است . بايد
توجه شود در نقاطي از منحني كه آگاهي به بالاترين حد مي رسد، خطاي استاندارد به صفر
ميل مي كند، در واقع با افزايش آگاهي آزمون، خطاي استاندارد كاهش مي يابد و بالعكس.
جدول 6 . بيشينة آگاهي و سطح توانايي تعدادي از سؤالات آزمون در مدل دو پارامتري
سؤال بيشينة آگاهي سطح توانايي سؤال بيشينة آگاهي سطح توانايي
-0/36 . /11 16 -2/7 . /73 1
-1/53 . /46 17 -0/96 . /4 2
-2/24 . /64 18 -1/95 . /51 3
-1/82 . /55 19 -1/76 . /44 4
-1/22 . /47 20 -3/26 . /23 5
-1/12 . /42 21 -0/79 . /27 6
-0/82 1 22 - 1/97 1/4 7
-0/49 . /19 23 -1/79 1/83 8
-2/63 . /31 24 - 1/28 . /82 9
-0/71 . /46 25 -2/03 1/53 10
-1/93 . /29 26 -1/25 . /5 11
-1/46 . /55 27 - 1/73 1/78 12
-0/12 . /19 28 -2/06 . /67 13
-1/19 . /22 29 -1/34 . /43 14
-3/19 . /28 30 -1/95 . /71 15
-3 -2 -1 0 1 2 3
0
5
10
15
20
Scale Score
I nformation
0
0.44
0.88
1.32
1.76
2.20
S tandard E rror
و خطاي استاندارد آزمون گواهينامة رانندگي در مدل دو پارامتري (TIF) نمودار 4. منحني تابع آگاهي
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 21
در منحني فوق خطوط پيوسته، منحني آگاهي، و خطوط نقطه چين، منحني خطاي
استاندارد آزمون گواهينامة رانندگي را نشان مي دهد. بيشتري ن ميزان آگاهي دهندگي در
1- است و اين بدان معني است كه اين آزمون براي افرادي كه داراي / 2- تا 4 / دامنة تتاي 2
اين سطوح از توانايي هستند بيشترين مناسبت و كاربرد را دارد . در واقع ميزان آگاهي
دهندگي آزمون در سطوح پايين توانايي، بالا مي باشد. بيشينة مقدار آگاهي آن نيز در سطح
15 مي باشد . از طرفي ميزان آگاهي دهندگي اين آزمون در / 1- و برابر 99 / توانايي 95
سطوح توانايي بالا، بسيار اندك است. توزيع بيشينة آگاهي و خطاي استاندارد نمودار 4، و
نيز توزيع فراواني و سطوح مختلف توانايي آزمودني ها، متعلق به نمودار 5 ، در جدول 7
آمده است.
جدول 7. توزيع بيشينة آگاهي و خطاي استاندارد توانايي آزمون گواهينامة رانندگي در مدل دو پارامتري
توانايي (تتا) فراواني بيشينة آگاهي خطاي استاندارد
1/04 8/44 0 -2/85
0 /64 11/3 2 -2/55
0 /36 14/2 4 -2/25
0 /23 15/99 1 -1/95
0 /25 15/7 12 -1/65
0 /4 13/77 33 -1/35
0 /63 11/36 16 -1/05
0 /94 9/08 26 -0/75
1/32 7/05 63 -0/45
1/8 5/34 25 -0/15
2/1 4/38 21 0/15
2/88 3/21 29 0/45
3/7 2/34 43 0/75
4/66 1/7 27 1/05
5/78 1/24 12 1/35
7/08 0 /91 36 1/65
8/58 0 /67 0 1/95
10/3 0 /49 0 2/25
12/26 0 /36 0 2/55
14/49 0 /27 0 2/85
22 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
-3 -2 -1 0 1 2 3
0
10
20
30
40
50
60
70
Ability
Frequency
نمودار 5. منحني توزيع توانايي آزمودني ها در آزمون گواهينامة رانندگي در مدل دو پارامتري
براي تعيين معناداري پارامترهاي سؤا ل و توانايي، در مرحلة اول ميانگين و انحراف
استاندارد اين پارامترها در مدل كلاسيك و مدل دو پارامتري بر اساس داده هاي بدست
.( آمدة اوليه (داده هاي خام) محاسبه گرديد (جدول 8
CTT و IRT جدول 8. مقايسة پارامترهاي سئوال و توانايي در آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية
شاخص آماري
CTT IRT CTT IRT CTT IRT
توانايي (θ) توانايي (rpbis) تميز (a) تميز (P) دشواري (b) دشواري
. /0007 - . /005 . /33 . /86 . /82 -1 / ميانگين 58
. /99 1/01 . /07 . /3 . /13 . / انحراف استاندارد 77
--- . /49 - . / همبستگي پيرسون 9
2 با استفاده PL و مدل CTT سپس همبستگي بين پارامترهاي دشواري و تمييز در مدل
از ضريب همبستگي پيرسون محاسبه گرديد . ضرايب همبستگي بدست آمده به لحاظ
.( 0 معنادار هستند (جدول 8 / آماري در سطح 01
همچنين جهت سنجش تفاوت معناداري بين پارامترهاي سؤال در دو مدل، داده هاي
تبديل و از آن ها آزمون Z محاسبه شدة (داده هاي خام ) پارامترهاي سؤال، به نمرات
وابسته به عمل آمد. با توجه به نتايج بدست آمده (جدول 9) از مقايسة ميانگين T معناداري
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 23
بدست t پارامتر هاي دشواري، شيب و توانايي در دو مدل، نتيجه گرفته مي شود كه، مقادير
0 معنادار نبوده و بنابراين تفاوت معناداري بين دقت برآورد پارامترهاي / آمده در سطح 05
مذكور در دو نظرية كلاسيك و سؤال پاسخ وجود ندارد.
و IRT جدو ل 9. مقايسة پارامترهاي سئوال و توانايي در آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية
CTT
پارامترها شاخص
مدل ميانگين انحراف
استاندارد
Sig df T
1/05 . / دشواري كلاسيك 01
. /952 29 . / دو پارامتري 061 1 - . /01
. /97 . / تمييز كلاسيك 01
. /898 29 - . / دو پارامتري 129 1/03 . /03
. /99 . / توانايي كلاسيك 0007
. /963 349 . / دو پارامتري 047 1/01 - . /005
در انتها، به منظور بررسي پايايي و ثبات نتايج آزمون نظري گواهينامة رانندگي، مجدداً
آزمون مذكور با همان شرايط اوليه، پس از يك هفته سپري شدن از اجراي اول، بر روي
30 نفر از همان نمونة اوليه اجرا گرديد. از آنجائي كه آزمون مورد نظر از نوع ملاك مرجع
مي باشد، براي بررسي توافق بين تصميم ها از ضريب پايايي به روش كاپا استفاده شد . در
اين روش مقدار ضريب پايايي، نشان دهندة ميزان توافق تصم يم ها ي نمونة مورد نظر در
ارتباط با چگونگي پاسخگويي به سؤالات آزمون در دو بار اجراي آزمون است. نمرة حد
تسلط در اين آزمون كسب نمرة 26 در 30 سؤال مورد نظر است. در واقع مي توان گفت
86 مي باشد. / كه ملاك قبولي در آزمون و يا نقطة برش آزمون، 67
24 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
جدول 10 . طرح تعيين پايايي بر اساس توافق بين تصميم ها
آزمون اول
رسيده به حد تسلط نرسيده به حد تسلط
2 10
17 1
N = a + b + c + d
بر اساس داده هاي اخذ شده از اجراي دوم، مقدار ضريب كاپا برابر 79 / . بوده و با
در سطح 99 / . كمتر از 01 / . م ي باشد ، مي توان نتيجه P = (. / توجه به اينكه مقدار ( 001
گرفت كه رابطة معناداري بين اجراي اول و اجراي دوم در نمونة مورد نظر وجود دارد. اين
نتيجه نشان مي دهد كه آزمون مورد نظر از پايايي و ثبات كافي در اجراهاي مختلف
برخوردار بوده است.
بحث و نتيجه گيري
معمولاً در علت شناسي تصادف هاي رانندگي از 4 عامل انساني، جاده، وسيلة نقليه و محيط
نام برده مي شود. اما در 90 تا 95 درصد تصادفات رانندگي در ايران، عامل انساني نقش اصلي
1/ و اول را در حوادث رانندگي به عهده دارد (يعقوبي، 1379 ). با اينكه ساليانه بيش از 26
ميليون نفر در دنيا به علت تصادفات رانندگي جان خود را از دست م ي دهند (پدين، اسكار
فيلد و سليت، 2004 )، اما بسياري از كشورهاي در حال توسعه دربارة مرگ و مير در كشور
خود اطلاعات محدودي دارند (خي و وانگ، 2004 ). با مطالعات اپيدميولوژيك مي توان در
جهت كاهش حوادث و عواقب ناشي ازآنها گام برداشت، چرا كه آس يب ها ي ناشي از
.( حوادث رانندگي يك مشكل بزرگ بهداشتي در دنيا است (پدن و تورويان، 2005
رسيده به حد تسلط
آزمون دوم
نرسيده به حد تسلط
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 25
در واقع آموزش اين توانايي را دارد تا براي بهبود و پيشرفت كشورهاي كمتر توسعه يافته
زمينة لازم را فراهم سازد و سياست هاي لازم براي مقابله با اين بحران جهاني را اتخاذ نمايد (
لوئيز، 1990 ، نقل از سهرابي، 1384 ). نتايج مطالعات انجام شده نشان نيز مي دهد كه مي توان با
.( اقدامات پيشگيرانه از 98 درصد حوادث جلوگيري نمود (عراقي و واحديان، 1384
يكي از فعاليت ها در اين زمينه، توجه به آزمون هاي نظري گواهينامة رانندگي از زواياي
مختلف و مقايسة آن با ديگر كشورها است كه مي توان د به عنوان اقدامي پيشگيرانه در
كاهش رخداد حوادث رانندگي به شمار آيد. آزمون گواهينامة رانندگي در ايران شامل
يك آزمون نظري و يك آزمون عملي (شهري يا جاده ) است . آزمون نظري، آزمون
استاندارد شده اي است كه براي تصميم گيري در مورد رسيدن فرد به دانش نظري كافي و
ساختن راننده اي ايمن و بي خطر طراحي شده، و مي تواند از زواياي متفاوت مطالعه شده
.( و سؤالات آن نيز بر طبق نظريات مختلف ارزش گذاري شود (ويبرگ، 2004
هدف اين پژوهش، بررسي ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون نظري گواهينامة
در ايران (IRT) و نظرية سؤال پاسخ (CTT ) رانندگي بر طبق نظرية كلاسيك آزمون
بوده است.
تحليل ويژگي روان سنجي سؤالات آزمون نظري گواهينامة رانندگي طبق نظرية
كلاسيك نشان داد كه، بيشتر سؤالات اين آزمون، سؤالات آساني محسوب شده و افرادي با
كمترين توانايي، قادر به پاسخگويي صحيح به تعدادي از سؤالات هستند . همچنين سؤالات
آسان داراي انحراف استاندارد و واريانس پاييني بوده و به واريانس كل آزمون كمك زيادي
نمي كنند و در واقع اطلاعات زيادي را دربارة تفاوت هاي آزمودني ها به ما نم ي دهند . بيشتر
سؤالات آزمون از ضرايب تمييز نسبتاً قابل قبولي برخوردارند. اين بدان معني است كه بيشتر
سؤالات آزمون قادر به جداسازي مناسب آزمودني هاي قوي و ضعيف مي باشند.
ضريب پايايي كل آزمون نيز نشان دهندة تجانس دروني نسبتاً بالاي سؤالات آزمون
مي باشد.
26 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
تحليل ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي طبق
نظرية سؤال پاسخ نشان داد كه پس از برآورد پارامترها و با بررسي ميزان برازندگي
تك تك سؤالات با مدل هاي يك، دو و سه پارامتري، هيچ سؤالي وجود ندارد كه به
صورت همزمان با هر سه مدل برازش نداشته باشد . بنابراين هيچكدام از سؤالات حذف
نمي شوند. بررسي منحني ويژگي سؤالات نشان مي دهد كه بيشتر سؤالات آزمون داراي
ضرايب دشواري منفي و پاييني بوده و منحني ويژگي آنها به سمت چپ متمايل است و
بنابراين سؤالات آساني محسوب مي شوند. ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر دشواري
1- و 77 / . است كه نشان دهندة آسان بودن كل آزمون مي باشد. شيب بيشتر / سؤالات 58
سؤالات آزمون قابل قبول بوده و از قدرت تشخيص مناسب در جداسازي آزمود ني ها ي
قوي و ضعيف برخوردارند. تنها سؤال 16 داراي شيب و قدرت تشخيص پايين و كمتر از
5/ . است. ميانگين و انحراف استاندارد پارامتر شيب سؤالات نيز 86 / . و 3/ . است كه
نشان دهندة قدرت تمييز قابل قبول در جداسازي افراد قوي و ضعيف مي باشد.
در مجموع مي توان نتيجه گرفت كه بيشتر سؤالات آزمون داراي ضرايب دشواري
پايين و ضرايب تمييز قابل قبولي مي باشند.
بررسي منحني آگاهي دهندگي نشان مي دهد كه بيشترين ميزان آگاهي دهندگي اين
1- بوده و بيشينة مقدار آگاهي آن نيز در سطح توانايي / 2- تا 4 / آزمون در دامنة توانايي 2
15 مي باشد. اين بدان معني است كه اين آزمون در سطوح پايين تتا / -1/95 و برابر 99
(توانايي) از آگاهي دهندگي بالايي برخوردار بوده و براي آزمودني هايي با توانايي پايين
-1/ 1، در سطح توانايي 79 / مناسب مي باشد . در اين ميان سؤال 8 با بيشينة آگاهي 83
بيشترين ميزان آگاهي دهندگي را در اين مجموعه از سؤالات به خود اختصاص داده است.
همچنين منحني توزيع توانايي آزمود ني ها نشان م ي دهد كه بيشتر ين فراواني آزمون
شوندگان با 63 نفر متعلق به سطح توانايي 45 / .- مي باشد.
تحليل ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون نظري گواهينامة رانندگي طبق نظرية
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 27
سؤال پاسخ نشان داد كه اين آزمون تك بعدي مي باشد. اين نتيجه با تحليل عاملي سؤالات
آزمون بدست آمد. اثبات تك بعدي بودن آزمون به اين معنا است كه مفروضة استقلال
موضعي نيز برقرار است. در مرحلة بعد پارامترهاي سؤال و توانايي در مدل هاي يك، دو و سه
پارامتري بدست آمد. به منظور مقايسة مدل ها در برازش با داده هاي آزمون، از آزمون خي
دو استفاده گرديد. نتايج نشان داد كه مدل دو پارامتري نسبت به مدل هاي يك و سه پارامتري
برازش بهتري با داده هاي آزمون دارد. اين بدان معني است كه عامل حدس در پاسخگويي
آزمودني ها به سؤالات نقش زيادي نداشته است. همچنين با توجه به اطلاعات بدست آمده،
سؤالات 16 و 22 با مدل يك پارامتري برازش ندارند. اما تمام سؤالات با مدل ها ي دو و سه
پارامتري داراي برازش هستند. بنابراين مي توان با توجه به برازش تمام سؤالات آزمون، با
مدل هاي دو و سه پارامتري، نتيجه گرفت كه مدل هاي دو و سه پارامتري برآورد دقيق تر ي از
پارامترهاي سؤال نسبت به مدل يك پارامتري بدست مي دهد.
نتايج اين پژوهش از لحاظ تفاوت در دقت برآورد پارامترهاي سؤال و توانايي به روش
سؤال پاسخ نسبت به روش كلاسيك، نشان م ي دهد كه، برآورد پارامترهاي سؤال و
توانايي به روش سؤال پاسخ از واريانس و دامنة وس يع تر ي نسبت به روش كلاسيك
برخوردار بوده و برخلاف مدل كلاسيك، قاد ر به برآورد پارامترهاي سؤال و توانايي
تلقي CTT مستقل از همديگر مي باشد. به بيان ديگر آنچه به عنوان نقطة ضعف در نظرية
، مي شود، وابستگي پارامترهاي آن به نمونة مورد بررسي است (همبلتون و سواميناتان 1
ويژگي و ،IRT 2000 ). در واقع ثبات و استقلال پارامترها در نظرية ، 1985 ، نقل از استيج 2
1980 ، نقل از استيج، 2000 ). در اين رابطه ، مزيت مهم اين نظريه به شمار مي رود (لرد 3
IRT و CTT 2010 )، نيز نشان دادند كه اگرچه هر دو نظرية ) شاركنس و دي آنجلو 4
مي توانند در به دست آوردن اطلاعات يكسان در مورد مقدار سئوالات آزمون در رابطه با
1 . Hambleton & Swaminathan
2 . Stage
3 . Lord
4 . Sharkness & DeAngelo
28 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
صفت مكنون اندازه گيري شده، مفيد باشند، اما اين دو نظريه اندازه هاي متفاوتي از دقت
آزمون بدست مي دهند.
به منظور مقايسه و تعيين معناداري پارامترهاي سؤال و توانا يي در آزمون گواهينامة
رانندگي، در مرحلة اول ميانگين و انحراف استاندارد پارامترهاي دشواري، شيب و توانايي
در دو مدل كلاسيك و دو پارامتري بر اساس داده هاي بدست آمدة اوليه (داده هاي خام )
و مدل CTT محاسبه گرديد. سپس همبستگي بين پارامترهاي دشواري و تميز در مدل
2 با استفاده از ضريب همبستگي پيرسون محاسبه گرديد، كه ضرايب همبستگي بدست PL
0 معنادار بودند. در مرحلة بعد، داده هاي محاسبه شده / آمده به لحاظ آماري در سطح 01
تبديل و از آن ها Z (داده هاي خام) براي پارامترهاي سؤال و توانايي در دو مدل، به نمرات
محاسبه شده از مقايسة دو ميانگين و T وابسته به عمل آمد. با توجه به T آزمون معناداري
مندرج در جدول در سطح 95 / . ، نتيجه گرفته مي شود كه تفاوت معناداري بين دقت T
برآورد پارامترهاي دشواري، شيب و توانايي در دو نظرية كلاسيك و سؤال پاسخ وجود
ندارد. با مقايسة نتايج متفاوت معنادار ي ها ي بدست آمده توسط آزمون ها ي رابطه
وابسته) مي توان نتيجه گرفت كه نظريه هاي كلاسيك و سؤال T) (پيرسون) و تفاوت
پاسخ داراي رابطة معناداري بوده و هر دو نظريه از ميزان دقت تقريباً مشابه و يكساني در
برآورد پارامترهاي سؤال و توانايي برخوردارند و در واقع تفاوت معناداري بين دو نظريه در
برآورد پارامترها وجود ندارد.
پژوهش هاي انجام ،CTT بر IRT امروزه، با وجود مزيت هاي نظري شناخته شدة نظرية
يافته از طريق بررسي ويژگي هاي تجربي نيز به نتايج مشابه، متغير و بعضاً متناقضي منتهي
شده است.
به CTT و IRT بچگار 1 و همكاران ( 2003 ) در مطالعة خود با استفاده از نظريه هاي
اين نتيجه رسيدند كه؛ نظرية سئوال - پاسخ حالت گسترش يافتة نظرية كلاسيك است، و
1 . Bechger
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 29
مفاهيم هر دو نظريه به هم وابسته هستند. با اين حال ثابت شده است كه نظرية سئوال -
پاسخ در جايي كه نظرية كلاسيك ناتوان به نظر مي رسد مي تواند مفيد واقع شود.
بررسي پارامترهاي سئوال و توانايي با استفاده از تكنيك مونت كارلو و از طريق داده
2002 ) نشان داد كه، برآورد ) هاي شبيه سازي شده در مطالعة مكدونالد و پانونن 1
قابل مقايسه، مشابه و دقيق اند. همچنين CTT و IRT پارامترهاي سئوال و توانايي در نظرية
در اغلب شرايط تجربي IRT نتايج حاكي از آن بود كه برآورد پارامترهاي تمييز مبتني بر
در برخي از شرايط خاص از دقت CTT دقيق بوده، اما برآورد پارامترهاي تمييز مبتني بر
پايين تري برخوردار بوده است. پيامدهاي نتايج اين مطالعه براي تجزيه و تحليل روان سنجي
سئوالات و انتخاب سئوال مورد بحث قرار گرفته است. نتيجة پژوهش استيج ( 2000 ) نيز
نشان داد كه؛ نظريه هاي جديد و كلاسيك اندازه گيري به يك اندازه قادرند داده هاي
آزمون را به صورت منظم پيش بيني كنند. اما به دليل تفاوت قابل ملاحظه ي موجود بين دو
نظريه در تئوري و اجرا و در نتيجه برآورد دقيق تر پارامترهاي سئوال و توانايي توسط نظرية
IRT كه در برخي تحقيقات ب ه اثبات رسيده است، نظرية ،CTT نسبت به نظريه IRT
دارد. CTT برتري قابل ملاحظه اي بر نظرية
،(IRT) 2010 ) مشخص گرديد كه، مدل پاسخ مدرج ) در مطالعة سنكتاي و سنكتاي 2
براي برآورد پارامترهاي آماري در يك نمونة بزرگ و نيز تحليل مدل معادلات ساختاري
دقيق تر از مدل كلاسيك آزمون است. اما مدل كلاسيك آزمون نيز همچنان ابزار آماري
پايايي در تحليل رگرسيون و در نمونه هايي با اندازة كوچك محسوب مي شود . همچنين
هنگامي كه پارامترهاي فرد، ناشناخته فرض مي شود و پارامترهاي سئوال نيز به صورت
و IRT شناخته شده و يا شناخته نشده باشد، توان بدست آمده با استفاده از نظريه هاي
مشابه و يكسان، و هميشه پايين تر از توان مورد انتظار در نقطة انتهايي توزيع طبيعي CTT
1 . Macdonald & Paunonen
2 . Siengthai & Siengthai
30 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
.(2010 ، است. تعداد سئوالات نيز تأثير قابل توجهي بر توان در هر دو روش دارد (سبيل 1
تجزيه و تحليل نهايي پارامترهاي سؤال و آزمود ني ها در آزمون نظري گواهينامة
رانندگي كه توسط راهور ناجا برگزار مي شود، نشان داد كه سؤالات اين آزمون بر اساس
نظرية كلاسيك و نظرية سؤال پاسخ ، براي آزمودني ها يي با توانايي پايين از مناسبت و
دقت بيشتري برخوردار است. اين بدان دليل است كه با توجه به ضرايب دشواري بدست
آمده، بيشتر سؤالات آزمون ساده و آسان مي باشند. اما از آنجائي كه آزمون مورد نظر از
نوع ملاك مرجع است، سؤالي كه از لحاظ محتوايي با ارزش است، لزوماً به دليل آسان
بودن از آزمون كنار گذاشته نمي شود (ويبرگ، 2004 ). پارامتر تمييز آزمون نيز در هر دو
نظريه از ضرايب قابل قبولي برخوردار بوده و نشان مي دهد كه اين آزمون تا حد زيادي از
قدرت جداسازي افراد قوي و ضعيف در سطوح پايين توانايي برخوردار م ي باشد . البته با
توجه به اينكه آزمون نظري گواهينامة رانندگي از نوع آزمون هاي ملاكي م ي باشد ، حتي
سئوال هايي با ضرايب تمييز پايين نيز كنار گذاشته نم ي شوند ، چرا كه چنين سئوالاتي
.( توانايي اندازه گيري هدف را نشان مي دهند (كيامنش، 1387
به منظور بررسي پايايي و ثبات نتايج آزمون نظري گواهينامة رانندگي، مجدداً آزمون
مذكور با همان شرايط اوليه، پس از يك هفته سپري شدن از اجراي اول، بر روي 30 نفر از
همان نمونة اوليه اجرا گرديد. بر اساس ضريب كاپاي بدست آمده مي توان نتيجه گرفت
كه رابطة معناداري بين اجراي اول و اجراي دوم در نمونة مورد نظر وجود دارد. اين نتيجه
نشان داد كه آزمون مورد نظر از پايايي و ثبات كافي در اجراهاي مختلف برخوردار است .
در واقع تغيير چنداني در تعداد و درصد افرادي كه در اجراي اول آزمون موفق و يا ناموفق
بوده اند، نسبت به اجراي دوم آزمون وجود نداشته و مي توان نتيجه گرفت كه، ثبات تصميم
گيري در دو بار اجراي آزمون وجود داشته است.
پايين بودن ميانگين نمرات آزمودنيها در اين پژوهش، نسبت به نمرة ملاك، با در نظر
1 . Sebille
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 31
گرفتن سادگي آزمون، نشاندهندة توانايي پايين آزمون شوندگان م ي باشد . البته ميز ان
توانايي برآورد شده در نظرية سؤال پاسخ در مقايسه با نمرة آزمودني در نظرية كلاسيك،
به ميزان واقعي نزديك تر است و با توجه به توانايي ها ي برآورد شده، مي توان سؤالات
متناسب با توانايي آزمودني ها را انتخاب نمود و اين مي تواند به ايجاد بانك سؤال و توسعة
در آزمون نظري گواهينامة رانندگي منجر شود . ،(CAT) آزمون هاي انطباقي كامپيوتري
2002 ) نيز بدان اشاره شده است . وي با بررسي سئوالات ) مزيتي كه در بررسي هاروي 1
بر روش ها ي IRT مزي ت ها ي نظرية ،(MBTI) آزمون تجديد نظر شده مايرز - بريگز
را بدين گونه برشمرد: CTT مبتني بر نظرية
(الف) دادن شرح مفصل از عملكرد افراد در سئوالات آزمون
(ب) ثبات و تغيير ناپذيري شاخص هاي دقت سؤال و آزمون در سراسر طيف نمرات
(ج) امكان ارزيابي سوگيري سؤال و آزمون در رابطه با زير گروه هاي جمعيتي
(د) اندازه گيري كيفي و با ثبات از ويژگي هاي هر پاسخ دهنده
(ه) امكان تهية آزمون هاي انطباقي كامپيوتري با هدف كاهش زمان آزمايش، بدون فدا
كردن دقت اندازه گيري.
IRT يافته هاي ديگر (شاركنس و دي آنجلو، 2010 ) نيز نشان داد كه در مجموع نظرية
اطلاعات بسيار جامع تري در مورد دقت اندازه گيري و نيز نقشة راه واضح تر ي براي بهبود
براي ساخت مقياس و توسعة IRT مقياس فراهم مي كند. همچنين اين يافته ها ، از نظرية
زمينه يابي در آموزش عالي پشتيباني مي كنند.
1 . Harvey
32 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
منابع
آلن، مري. جي؛ و وندي، ام. ين ( 1384 ). مقدمه اي بر نظري ه هاي اندازه گيري (روان سنجي ).
.( 12 . (تاريخ انتشار به زبان اصلي، 1982 - ترجمة علي دلاور. تهران: سمت. صص 13
احمدي، فهيمه ( 1385 ). علل وقوع تصادفات در معابر شهري.
براي (IRT) امبرتسون، سوزان اي؛ و رايس، استيون پي ( 1388 ). نظريه هاي جديد روان سنجي
روان شناسان. ترجمة حسن پاشاشريفي، ولي الله فرزاد، مجتبي حبيبي عسگرآباد و بلال
.( ايزانلو. تهران: رشد. ص 490 . (تاريخ انتشار به زبان اصلي، 2000
بازرگان، عباس ( 1386 ). ارزشيابي آموزشي: مفاهيم، الگوها و فرآيند عملياتي. تهران: سمت.
.Http://www.bih.ir . بيمة ايران. ( 2008 ). تفاوت هاي حوادث رانندگي در آلمان و ايران
ثرندايك، آر، ال ( 1375 ). روان سنجي كاربردي. ترجمة حيدرعلي هومن. تهران : دانشگاه تهران .
.( (تاريخ انتشار به زبان اصلي، 1982
حسيني، ميرزا حسن ( 1380 ). لزوم توجه به نكته هاي مثبت آموزش از راه دور در دنيا.
خالدي، محمد ( 1387 ). ارزيابي اثربخشي آموزش هاي فني و حرفه اي، هنرستان ها و دوره هاي
علمي و كاربردي به تفكيك خصوصي و دولتي در اشتغال، مؤسسة كار و تأمين اجتماعي.
؛ خبرگزاري فارس ( 1385 ). گروه اجتماعي، حوزة قضايي و انتظامي. شمارة 8508010184
.1385/08/01
سلماني، محمد؛ رمضان زاده لسبويي، مهدي؛ دريكوند، مسلم و ثابتي، فرخ ( 1387 ). بررسي عوامل
مؤثر بر تصادفات جاده اي و ارائة راهكارهايي براي كاهش آن، مورد مطالعه : منظومة
، روستايي جنوب خور و بيابانك. پژوهش هاي جغرافياي انساني، شمارة 65 ، پاييز 1387
.87- صص 104
سهرابي، منيره ( 1384 ). بررسي تطبيقي سير تحولات آموزش از راه دور در توسعه كمي و كيفي
آموزش عالي به ويژه دانشگاه هاي مجازي در كشورهاي انگلستان، آمريكا و ايران، تهران:
پايان نامة كارشناسي ارشد، دانشگاه علامه طباطبائي.
سوري، حميد؛ عيني، الهه؛ موحدي نژاد، عباسعلي؛ محفوظ پور، سعاد؛ موحدي، محمد؛ رضا زاده
.( آذري، منصور؛ وفايي، رضا؛ حات مآبادي، حميدرضا و مسعودي نژاد، محمدرضا ( 1388
اراية الگوي عملي نقشة سياست گذاري در سوانح ترافيكي كشور در سال 1387 . مجلة
پژوهشي حكيم، پاييز 88 دورة دوازدهم، شماره سوم.
ارزشيابي آزمون نظري آزمون گواهينامة رانندگي بر اساس نظرية سؤال پاسخ ... 33
صالحي، احمد ( 1376 ). بررسي مشخصه هاي روان سنجي آزمون پ ره بورد رشتة زنان و زايمان
پايان نامة كارشناسي ارشد، تهران : ، IRT كشور ايران بر اساس نظرية سؤال پاسخ
دانشگاه علامه طباطبائي.
عراقي، عزت؛ و واحديان، محمد ( 1384 ). بررسي عوامل مستعد كننده و آس يب ها ي ناشي از
، تصادفات با موتورسيكلت در شهرستان مشهد سال 1384 . مجلة افق دانش (دوره 13
شماره 1). دانشكدة علوم پزشكي و خدمات بهداشتي ،درماني گناباد.
فراهاني، مهدي ( 1375 ). مقايسة مدل هاي اندازه گيري (كلاسيك و سؤال پاسخ ) از لحاظ برآورد
پارامترهاي سؤال و توانايي. پايان نامة كارشناسي ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبائي.
- كيامنش، عليرضا ( 1387 ). روش هاي ارزش يابي آموزشي. تهران: دانشگاه پيام نور . صص 119
.118
محمد زاده رومياني، مهري ( 1375 )، روش هاي گزينش سؤال در مدل كلاسيك اندازه گيري و
پايان نامة كارشناسي ارشد، تهران، دانشگاه علامه طباطبائي. ،IRT مدل هاي جديد
مگنوسون، داويد ( 1370 ). مباني نظري آزمون هاي رواني. ترجمة محمد نقي براهني . تهران : نشر
.( دانشگاه تهران. (تاريخ انتشار به زبان اصلي، 1966
يعقوبي، حميد ( 1379 ). بررسي نقش عوامل انساني در بروز تصادفات رانندگي در ايران . نشري ة
انديشه و رفتار، سال ششم، شماره يك.
يونسي، جليل ( 1385 )، بررسي ويژگي هاي روان سنجي سؤالات آزمون هاي فراگير رشته
روانشناسي دانشگاه پيام نور در سال 1385 ، پايان نامة كارشناسي ارشد، تهران، دانشگاه
علامه طباطبائي.
Bechger, T. M., Maris, Gunter., Verstralen, H. H. F. M. & Béguin, A, A. (2003).
Using Classical Test Theory in Combination with Item Response Theory.
Applied Psychological Measurement Vol. 27, No 5,pp 319–334.
Chi, GB., & Wang, sy. (2004). Pattern of road traffic injuries in china. Zhonghua lio
xing bing zue za zhi. (7):598-601.
Hambleton, R. K., & Vanderlinden, W. J. (1982). Advance in item response theory
and application: An introuduction applied psychological measurement,6,4,
372-378.
Hambleton, R. K., & Cook, L. L. (1983). The robustness of item rrsponse models
effects of test length and sample aize on the precision of ability estimates. In D
jweis(Ed.) New horizons in testing (pp.31- 49) New York: Academic press.
Hambleton, R. K. (1989). Principles and selected applications of item- response
theory. In R. Linn (Ed.) Educational measurement, (3rd Ed). New York:
Macmillan. 147-200.
34 فصلنامة انداز هگيري تربيتي شمارة 7، سال سوم، بهار 91
Hambleton, R. K., Jones, R. W. & Rogers, H. J. (1993). Independence of item
parameter etimtion errors in test development. Journal of Educational
Measurment,30,143 – 155.
Harvey, R. J., & Hammer, A. L. (2002). Item Response Theory. Virginia
Polytechnic Institute & State University & Consulting Psychologists Press, Inc.
Kopits, E., & Cropper, M. (2005). Traffic fatalities and economie growth,
Accidanalprev; 37(1):169-78.
Macdonald, P,. & Paunonen, S. V. (2002). A Monte Carlo Comparison of Item and
Person Statistics Based on Item Response Theory versus Classical Test
Theory. Educational and Psychological Measurement Vol. 62 No. 6, .pp 921-
943. University of Western Ontario.
Peden, M., & Toroyan, T. (2005). Counting road traffic deaths and injuries: poor
data should not detract from doing some thing. Annals of emergency
medicine.46(2):158-60.
Peden, M., Scufield, R., & Sleet, D. (2004). World report on road traffic injury
prevention. Geneva: world health organization.
Reid, C. A. (1993). Latent trait modeling of the general aptitude test battery used
with a rehabilitation client population: An investigation of Model – Data Fit.
Source: DAI – B 54/12 , P. 6497, JUN 1994.
Romana, E. (2004). World health day:road safety is no accident. Paris, Farance.
Sébille, V., Hardouin, JB., Le Néel, T., Kubis, G., Boyer, F., Guillemin, F., &
Falissard, B. (2010). Methodological issues regarding power of classical test theory
(CTT) and item response theory (IRT) -based approaches for the comparison
of patient-reported outcomes in two groups of patients- a simulation study.
BMC Medical Research Methodology.
Sharkness, J,. & DeAngelo, L. (2010). Measuring Student Involvement: A
Comparison of Classical Test Theory and Item Response Theory in the
Construction of Scales from Student Surveys. Res High Educ 52, pp 480–507.
Siengthai, Sukirno & Sununta. (2010). The comparison of graded response model
and classical test theory in human resource research: a model fitness test.
Research and Practice in Human Resource Management.18 (2), pp77-
90.Singapore, Human Resources Institute & Curtin University of Technology.
Stage, C. (2000). A Comparison Between Item Analysis Based on Item Response
Theory and Classical Test Theory. A Study of the SweSAT Subtest ERC.
Wiberg, M. (2004). Classical test theory vs.item response theory: An evaluation of
the theory test the Swedish Driving-License test. 1-27.
به نام یزدان پاک