معرفي يك كتاب
فهرست مطالب
فصل اول: سابقه تاريخي سنجش و انداز هگيري و روا نسنجي...................................................................... 1
عوامل مؤثر در كشف و گسترش رو شهاي انداز هگيري:
-1 پيدايش روان شناسي تجربي .......................................................................................................................... 2
-2 مطالعه تفاوت هاي فردي................................................................................................................................ 3
-3 مطالعه باليني افراد غيرعادي ......................................................................................................................... 3
فرازهائي از اقدامات مربوط به تاريخچه شكل گيري روان سنجي و سنجش و انداز هگيري.......................... 4
9..................................................................................................................................................... ( خودآزمائي ( 1
فصل دوم: اندازه گيري و ارزشيابي در آموزش و پرورش............................................................................ 19
ارزشيابي چيست؟.............................................................................................................................................. 20
مراحل اندازه گيري.............................................................................................................................................. 21
فلسفه ارزشيابي ................................................................................................................................................. 24
26................................................................................................................................................... ( خودآزمائي ( 2
فصل سوم: امتحان ................................................................................................................................................ 41
-1 مفهوم امتحان................................................................................................................................................ 41
-2 انواع امتحان و موارد كاربردي آنها............................................................................................................ 41
-3 هدف هاي امتحان .......................................................................................................................................... 45
-4 مراحل انجام امتحان..................................................................................................................................... 47
-5 طرح ريزي امتحان......................................................................................................................................... 47
-5-1 مراحل طرح ريزي امتحان......................................................................................................................... 48
-5-1-1 تهيه فهرستي از هدفهاي رفتاري درس............................................................................................. 48
طبقه بندي و تحليل هدف هاي آموزشي در حيطه يادگيري ............................................................................. 51
سطوح يادگيري در حيطه شناختي.................................................................................................................... 51
سطوح يادگيري در حيطه عاطفي....................................................................................................................... 54
سطوح يادگيري در حيطه رواني – حركتي ...................................................................................................... 56
-5-1-2 تهيه فهرستي از محتواي درس.......................................................................................................... 59
-5-1-3 تهيه جدول دوبعدي مشخصات سؤالهاي امتحان............................................................................ 59
62.................................................................................................................................................. ( خودآزمائي ( 3
فصل چهارم: تهيه پرس شهاي امتحان ................................................................................................................ 79
-1 پرسش هاي عيني .......................................................................................................................................... 79
انواع پرسش هاي عيني ....................................................................................................................................... 79
الف) يادآوري..................................................................................................................................................... 79
ب) تشخيص و يا شناسايي.............................................................................................................................. 80
-1-1 پرسش هاي چند گزينه اي و اصول تهيه آنها......................................................................................... 80
اصول تهيه پرسش هاي چند گزينه اي............................................................................................................... 81
-1-2 پرسش هاي صحيح – غلط (متناوب پاسخ) ........................................................................................... 87
-1-3 پرس شهاي جور كردني.......................................................................................................................... 88
نكات مورد توجه در تهيه سؤال هاي جوركردني............................................................................................ 89
-1-4 پرسش هاي كامل كردني.......................................................................................................................... 90
نكات مورد توجه در نوشتن پرسش هاي كامل كردني................................................................................... 90
-1-5 پرسش هاي كوتاه پاسخ .......................................................................................................................... 91
نمونه هائي از سؤال هاي محدود پاسخ.............................................................................................................. 91
-2 پرسش هاي انشائي...................................................................................................................................... 94
مقايسه سؤال هاي عيني و انشائي (مزايا و محدوديت ها)............................................................................... 96
99 ................................................................................................................................................... ( خودآزمائي ( 4
فصل پنجم: اجراي امتحان ................................................................................................................................. 115
-1 تنظيم پرسش هاي آزمون.......................................................................................................................... 115
-2 اجراي آزمون............................................................................................................................................. 117
-3 تصحيح و نمره گذاري پرسش هاي آزمون............................................................................................... 119
-3-1 تصحيح و نمره گذاري سؤال هاي عيني................................................................................................ 119
-3-2 تصيح و نمره گذاري پرسش هاي انشائي............................................................................................. 122
كاربرد نمرات ................................................................................................................................................... 124
-4 تجزيه و تحليل نتايج امتحان و استفاده از آن در كشف نارسائ يهاي دانش آموزان ......................... 126
131................................................................................................................................................. ( خودآزمائي ( 5
فصل ششم: آزمون و انواع آن........................................................................................................................... 143
-1 طبقه بندي آزمون ها.................................................................................................................................... 144
-1-1 انواع آزمون ها از نظر طرز اجرا........................................................................................................... 144
- آزمون هاي فردي.......................................................................................................................................... 144
- آزمون هاي گروهي....................................................................................................................................... 144
-1-2 انواع آزمون ها از نظر دقت ساخت....................................................................................................... 145
آزمون استاندارد شده (تراز شده).................................................................................................................. 145
-1-3 انواع آزمون ها از نظر شكل و فرم....................................................................................................... 145
-1-4 آزمون هاي سرعت و آزمون هاي قدرت.............................................................................................. 145
-1-5 انواع آزمون ها از نظر استفاده از كلام................................................................................................ 146
-1-6 آزمون هاي ملاك مرجع و آزمون هاي گروه مرجع........................................................................... 146
-1-7 آزمون هاي وابسته به فرهنگ در برابر آزمون هاي نابسته با فرهنگ............................................. 147
-1-8 آزمون هاي عيني و آزمون هاي ذهني.................................................................................................. 147
-1-9 انواع آزمون ها از نظر موضوع ............................................................................................................ 147
مهارت هاي ذهني مورد اندازه گيري به وسيله آزمون پيشرفت تحصيلي.................................................. 147
-1-10 انواع آزمون ها از نظر درجه كمي شدن متغير مورد مطالعه ......................................................... 150
-2 فرضيه هاي اساسي سنجش يا ارزشيابي................................................................................................ 151
153 ............................................................................................................................................... ( خودآزمائي ( 6
فصل هفتم: تجزيه و تحليل پرس شهاي آزمون............................................................................................. 169
مراحل تجزيه و تحليل سؤال هاي آزمون ...................................................................................................... 169
-1 مراحل تجزيه و تحليل پرسش هاي عيني................................................................................................. 170
-2 بررسي سطح دشواري سؤال هاي آزمون .............................................................................................. 177
اصلاح سطح دشواري سؤال ها براي حذف عامل حدس و گمان................................................................ 188
-3 محاسبه شاخص هاي آماري مربوط به آزمون...................................................................................... 179
-4 تجزيه و تحليل گزينه ها در پرسش هاي چند گزينه اي............................................................................ 181
-5 تجزيه و تحليل پرسش هاي انشائي .......................................................................................................... 183
-6 ساير روش هاي تجزيه و تحليل سؤال هاي آزمون................................................................................. 184
-6-1 ضريب همبستگي دورشته اي نقطه اي..........................................................................................................
-6-2 ضريب همبستگي دورشته اي.......................................................................................................................
-6-3 روائي سؤال هاي آزمون ....................................................................................................................... 188
-6-4 ضريب فاي ( ) ................................................................................................................................. 190
193..................................................................................................... (rt ) -6-5 ضريب همبستگي تتراكوريك
منحني خصيصه سؤال ................................................................................................................................... 195
تجزيه و تحليل پرسش هاي آزمون................................................................................................................. 196
نظريه سؤال – پاسخ....................................................................................................................................... 199
ارزشيابي انواع مختلف همبستگي ها در تجزيه و تحيل سؤال ها................................................................. 201
205 ................................................................................................................................................ ( خودآزمائي ( 7
فصل هشتم: روائي آزمون................................................................................................................................ 227
-1 تعريف روائي ............................................................................................................................................. 227
-2 شواهد روائي آزمون ................................................................................................................................ 228
-3 انواع روائي................................................................................................................................................. 229
-3-1 روائي وابسته به محتوا......................................................................................................................... 229
-3-2 روائي وابسته به ملاك.......................................................................................................................... 231
-3-2-1 روائي پيش بيني ................................................................................................................................ 232
-3-2-2 روائي همزمان .................................................................................................................................. 232
الف) روائي تقارني........................................................................................................................................... 233
ب) روائي توافقي.............................................................................................................................................. 233
-3-2-3 معيار يا ضابطه................................................................................................................................ 233
خصوصيات معيار (همان منبع) ...................................................................................................................... 234
-3-2-4 ضريب روائي ملاكي......................................................................................................................... 235
-3-2-5 پيش بيني متغير ملاك براساس نمره آزمون.................................................................................. 236
-3-2-6 عوامل مؤثر بر ضريب روائي ملاكي.....................................................................................................
-3-3 روائي سازه (روائي مفهومي) ............................................................................................................... 238
243.................................................................................................................................................( خودآزمائي ( 8
فصل نهم: اعتبار آزمون..................................................................................................................................... 259
-1 مفهوم نظري اعتبار آزمون........................................................................................................................ 260
-2 تعريف اعتبار.............................................................................................................................................. 260
-3 منابع خطاي اندازه گيري آزمون................................................................................................................ 261
-3-1 روش هاي اعتباريابي در نمونه گيري زماني........................................................................................ 261
-3-1-1 روش بازآزمائي............................................................................................................................... 262
-3-1-2 اعتبار آزمون هاي همتا ..................................................................................................................... 264
-3-2 روش هاي اعتباريابي در نمونه گيري حيطه......................................................................................... 265
-3-2-1 روش دو نيمه كردن.......................................................................................................................... 266
-3-2-2 روش كودر ريچارد سون................................................................................................................ 267
268.............................................................(KR الف) استفاده از فرمول شماره 20 كودر – ريچاردسون ( 20
ب) استفاده از فرمول شماره 21 كودر – ريچاردسون ............................................................................... 268
-3-2-3 روش كاپلان ............................................................................................................................................
-3-2-4 روش آلفاي كرونباخ...............................................................................................................................
-4 اعتبار نمره گذاري يا درجه بندي................................................................................................................ 271
-5 اعتبار آزمون هاي ملاك مرجع.................................................................................................................. 271
-6 روش هاي افزايش ضريب اعتبار آزمون.................................................................................................. 272
-7 خطاي معيار اندازه گيري........................................................................................................................... 274
-8 برآورد نمره واقعي آزمودني با استفاده از خطاي معيار اندازه گيري.................................................. 275
-9 ضريب اعتبار بهينه ................................................................................................................................... 276
-10 رابطه روائي و اعتبار آزمون.................................................................................................................. 277
-11 عملي بودن آزمون.................................................................................................................................. 277
279................................................................................................................................................ ( خودآزمائي ( 9
فصل دهم: نرم يا هنجار.................................................................................................................................... 303
-1 تعريف نرم ................................................................................................................................................. 303
-2 مشخصات مطلوب نرم ها........................................................................................................................... 304
-3 انواع نرم..................................................................................................................................................... 304
-3-1 انواع نرم از نظر وسعت جامعه هدف.................................................................................................. 305
-3-2 انواع نرم از نظر نوع گروه نرم............................................................................................................ 305
محدوديت هاي نرم هاي سني و كلاسي .......................................................................................................... 308
-3-3 نرم هاي بهنجار شده ............................................................................................................................. 312
-3-3-1 نمره هاي انحراف معيار.................................................................................................................... 312
-3-3-2 نمره معيار تراز شده........................................................................................................................ 312
312...............................................................................................................................................T -3-3-3 نمره
313......................................................................................................................................CEEB -3-3-4 نمره
-3-3-5 معادل هاي هوشبهر.......................................................................................................................... 313
-3-3-6 نمره هاي نه بخشي........................................................................................................................... 314
-4 نيمرخ رواني............................................................................................................................................... 316
-5 مراحل تهيه آزمون استاندارد شده .......................................................................................................... 319
322............................................................................................................................................. ( خودآزمائي ( 10
فصل يازدهم: آزمون هاي هوشي...................................................................................................................... 335
الف) آزمون هاي فردي هوش.......................................................................................................................... 335
-1 آزمون هاي هوشي بينه............................................................................................................................. 335
-2 آزمون هاي استنفرد بينه........................................................................................................................... 336
336 ....................................................................................................................... مقياس استنفرد بينه فرم 1937
338....................................................................................................................... مقياس استنفرد بينه فرم 1960
-3 مقياس هاي هوشي وكسلر......................................................................................................................... 341
342 ..................................................................................... (WAIS-R) مقياس هوش وكسلر براي بزرگسالان
344 ...............................................................................................Wisc-R مقياس هوشي وكسلر براي كودكان
345 .................................................................Wppsi مقياس هوشي وكسلر براي كودكان پيش آموزشگاهي
ب) آزمون هاي گروهي هوش.......................................................................................................................... 345
-1 آزمون ارتشي طبقه بندي شده آلفا و بتا .................................................................................................. 345
-2 آزمون نابسته با فرهنگ ريون.................................................................................................................. 347
-3 آزمون نابسته به فرهنگ كتل .................................................................................................................... 348
فصل دوازدهم: آزمون هاي شخصيت............................................................................................................... 349
-1 پرسش نامه ها يا آزمون هاي عيني شخصيت........................................................................................... 349
351.............................................................................................................................................MMpi تراز جديد
-2 آزمون هاي شخصيتي فرافكن ................................................................................................................... 357
الف) آزمون ررشاخ......................................................................................................................................... 358
مشخصات روان سنجي آزمون ررشاخ.......................................................................................................... 359
361........................................................................................................... (T.A.T) ب) آزمون اندريافت موضوع
362...........................................................................................................T.A.T مشخصات روان سنجي آزمون
363................................................................................................. سؤال هاي كنكور كارشناسي ارشد سال 1388
جداول آماري........................................................................................................................................................ 370
منابع ....................................................................................................................................................................... 378
١
فصل اول
سابقه تاريخي سنجش و اندازه گيري و روان سنجي
امر استفاده از سنجش و اندازه گيري در زندگي روزمره انسان سابقه اي بس طولاني
و مهم دارد . انسان هاي اوليه در مراسم گوناگون از قبيل جشن ها و مسابقات به منظور
مقايسه توانائي و قابليت افراد و قضاوت د ر مورد آنان (مثلاً قدرت بدني، مهارت و
خبرگي اشخاص ) به صورتي بسيار ابتدائي و ذهني در كلام و رفتار خود از مفاهيم
اندازه گيري و ارزشيابي بهره مند مي ش دند. اين اقدامات مشخص كننده وضع كلي
اندازه گيري و سنجش تا اوائل قرن بيستم در ارتباط با زندگي بشر است.
عده اي از روان شناسان معتقدند كه ارزشيابي براي اولين بار در كشور چين حدود
3000 سال پيش انجام گرفته است و برخي نيز ظهور ارزشيابي را به سال 165 پيش از
ميلاد نسبت مي دهند و معتقدند كه در اين زمان افراد را تحت آزمايش قرار م ي دادند و به
مشاغل مختلف مي گماشتند. در قرون وسطي ارزشيابي استعدادها در بيشتر دانشگا ه هاي
اروپا رواج مي يابد. كريستيان ون ولف در 1732 رشته رياضي روان شناسي را تحت
عنوان روان سنجي داير مي كند.
ويلهم وندت روان شناس آلماني اولين كسي است كه پيش از همه به روان سنجي
علاقمند شده است . او در سال 1879 اولين آزم ايشگاه روان شناسي را در شهر لايپزي ك
آلمان تأسيس كرد و سپس اين نهضت در تمام دنيا گسترش يافت.
به موازات اين اقدام، روش هاي مشاهده و كنترل دقيق تر مي شوند و وندت پديده هاي
مورد مطالعه را با وسايل و روش هاي دقيق كنترل مي كند و از آن پس روان شناسان
١٩
فصل دوم
اندازه گيري و ارزشيابي در آموزش و پرورش
نقش اصلي معلم در فرآيند آموزش و پرورش فراهم ساختن شرايط و امكانات
مناسب آموزش ي و پرورش ي و هدايت يادگيري دانش آموزان به منظور كمك به رشد و
تكامل همه جانبه آنان است . معلم به همين منظور بايد هر يك از دانش آموزان را بخوبي
بشناسد.
شناخت دانش آموزان عبارت از كسب آگاهي هاي لازم در مورد جنبه هاي مختلف
رفتار و ويژگي هاي آنان است . يعني معلم بايد از ويژگي هاي جسماني، رواني، اجتماعي و
عاطفي و همچنين علائق و توانائي ها و نارسائي هاي هر يك از دانش آموزان و رابطه اين
ويژگي ها با هم و تأثير آنها در رفتار به خوبي آگاه باشد . شاخت دانش آموزان مستلزم
جمع آوري و تحليل اطلاعات لازم در مورد آنان براساس اصول و روش هاي علمي است .
به دست آوردن اطلاعات لازم در مورد هر فرد را بر مبناي رو ش هاي علمي
1 مي نامند. 2 « اندازه گيري »
اطلاعات حاصل از اندازه گيري ممكن است به صورت ك مي (عددي) و يا به صورت
اندازه گيري عبارت است از » توصيف (كيفي) باشد. كه در صورت كمي مي توان گفت
اختصاص دادن اعداد به مقادير مختلفي از صفات برحسب قواعد معين كه صحت آنها را
مي توان از راه آزمايش بررسي كرد . 3 و يا مي توان گفت اندازه گيري يعني فرآيند منظم
1 - Measurement
-2 نقل از كتاب اصول روان سنجي تأليف دكتر حسن پاشاشريفي
-3 نقل از كتاب مباني آزمون هاي رواني، تأليف مگنوسون، ترجمه محمدتقي براهني
٤١
فصل سوم
امتحان
-1 مفهوم امتحان:
امتحان حالت خاصي از ارزشيابي است كه ناظر بر سنجش آموخته هاي دانش آموزان
است. به مفهوم علمي امتحان عبارت است از تعيين ميزان تغييرات حاصل در جنبه هاي
خاصي از رفتار شاگرد در فواصل زماني معين در جهت نيل به هدف هاي آموزشي و
پرورشي (اصول روانسنجي، شريفي)
امتحان يا ارزشيابي يكي از عناصر مهم فرايند آموزش و پرورش است كه اطلاعات
مفيدي را براي تعيين سطح كارآئي و بهبود شرايط آموزش ي فراهم مي سازد . علاوه بر
اين، امتحان نقش ناظر بر ساي ر عناصر آموزش و پرورش از قبيل : هد ف هاي آموزشي،
برنامه هاي درسي، روش هاي تدريس، امكانات، تجهيزات و عوامل انساني و غير انساني
را بر عهده دارد.
-2 انواع امتحان و موارد كاربردي آنها:
امتحان را از دو ديدگاه مي توان طبقه بندي كرد . از نظر هدف و از نظر ماهيت موضوع
يادگيري
الف) انواع امتحان از نظر هدف
برحسب هدفي كه معلم ازانجام امتحان دارد، م يتوان آن را به چهار نوع تقسيم كرد:
- امتحان ورودي (تشخيصي) كه در ابتداي هر دوره آموزشي به منظور تعيين
معلومات و رفتار ورودي و سنجش آمادگي دانش آموز ان براي يادگيري درس جديد
براساس محتواي آموزشي پيش نياز آن درس به عمل مي آيد.
79
فصل چهارم
تهيه پرسش هاي امتحان
پس از تهيه جدول دو بعدي مشخصات سوال ها مي توان به نوشتن پرس ش هاي
امتحان پرداخت مجموعه پرسش هائي را كه تمامي اهداف و محتواي مطرح شده در يك
جدول دو بعدي را شامل مي شوند آزمون مي نامند. پرسش هاي آزمون را به طور كلي به
دو صورت عيني و انشائي م يتوان نوشت.
از آنجا كه هر پرسش بايد از يك سو با هدف و از سوي ديگر با محتواي خاصي كه
در جدول دو بعدي مطرح شده هماهنگ باشد، بنابراين تعيين نوع پرسش با چگونگي
برآيند يادگيري مورد نظر در جدول بستگي پيدا مي كند . اينك به توضيح پرس ش هاي
عيني و انشائي، اصول تهيه و موارد كاربردي هر كدام به تفكيك م يپردازيم.
-1 پرسش هاي عيني
پرسش عيني به سوالي گفته مي شود كه اولاً نمره گذاري آن مستقل از نظر شخصي
و قضاوت ذهني ارزشياب باشد . يعني تصحيح كنندگان مختلف به آن نمره مساوي
بدهند. ثانياً در اين گونه از پرسش ها معمولاً آزمايش شونده خود پاسخ سوال را تهيه
نمي كند، بلكه از بين پاسخ هاي داده شده پاسخ درست را پيدا كرده و مشخص م يكند.
انواع پرسش هاي عيني
پرسش هاي عيني بطور كلي يا از نوع يادآوري هستند و يا از نوع تشخيص و
شناسائي.
الف) يادآوري: در اين نوع، پاسخ دهنده جواب سوال را از ميان آموخته هاي قبلي
خود پيدا كرده و مشخص مي سازد. پرسش هاي يادآوري نيز به دو دسته يادآوري ساده
و جملات تكميلي تقسيم مي شوند. يادآوري ساده سوالي است كه احتياج به پاسخ كوتاهي
١١٥
فصل پنجم
اجراي امتحان
سوال هاي آزمون پس از تهيه براساس بودجه بندي جدول دو بعدي، مورد بررسي و
بازبيني قرار مي گيرند. اجراي اين مهم در جهت پاسخگوئي به پرس ش هاي زير انجام
مي گيرد:
الف) آيا هر سوال يكي از هدف هاي مهم درس را كه در جدول دو بعدي پيش بيني
شده است اندازه مي گيرد؟
ب) آيا هر سوال داراي يك پاسخ درست و مشخص است و گزينه هاي انحرافي ضمن
اينكه پاسخ كليد نيستند به ظاهر موجه و منطقي جلوه مي كنند؟
ج) آيا هر سوال كاملاً روشن و دور از ابهام تهيه شده است؟
د) آيا نوع پرسش تهيه شده براي اندازه گيري برآيند مورد نظر مناسب است؟
ه) آيا تمام اصول و نكات لازم در تهيه پرس شها رعايت شده است؟
د) آيا پاسخ درست هيچ پرسشي مستقيماً و يا ضمني در پرسش هاي ديگر قابل
استنباط نيست؟
ز) آيا هر پرسشي مستقل از پرس شهاي ديگر است؟
ح) آيا مجموعه پرسش هاي تهيه شده تمامي قسمت هاي جد ول دو بعدي را در بر
مي گيرد؟
-1 تنظيم پرسش هاي آزمون
پس از آنكه پرسش هاي تهيه شده با توجه به موارد مذكور مورد بازبيني و بررسي
قرار گرفت، تهيه كننده اقدام به تنظيم و مرتب كردن آنها طي مراحل زير م ينمايد:
143
فصل ششم
آزمون و انواع آن
همانطوري كه در ابتداي فصل ( 4) اشاره شد مجموعه پرسش هائي را كه تمامي
1« آزمون » اهداف و محتواي مطرح شده در يك جدول دو بعدي را در بر مي گيرند
مي نامند.
آزمون عبارت يك وسيله عيني 2 و محاسبه شده اي 3 است كه براي اندازه گيري
نمونه اي از حالات و رفتار معين فر د بكار مي رود. منظور از عيني بودن آن است كه
وسيله سنجش مشخص و قطعي بوده و در همه حال نتيجه اندازه گيري آن تابع نظر
شخص و طرز قضاوت ارزشياب قرار نگيرد . منظور از محاسبه شده يا استاندارد آن
است كه قبلاً در بوته تجربيات و محاسبات لازم گداخته شده و شرايط و خصوصياتي را
كه هر قسمت بايد دارا باشد در خود جمع داشته باشد . اين خصوصيات عبارتند از :
روائي 4، اعتبار 5 و نرم يا هنجار 6 كه در مورد اين خصوصيات در فصل هاي بعدي كتاب
به طور مشروح سخن خواهيم گفت.
از آنجا كه با هيچ وسيله اي نمي توان همه استعد ادها، معلومات، رغبت ها و بطور كلي
از رفتار و « نمونه اي » خصوصيات فرد را اندازه گيري كرد، بنابراين هر آزمون فقط
حالات فرد را اندازه مي گيرد و براي اندازه گيري همه حالات و رفتار فرد بايد از ابزارها و
. آزمون ها و معيارهاي مختلف استفاده نمود 7
1 -Test
2 -Objective
3 -Standardized
4 -Validity
5 -Reliability
6 -Norm
7 - نقل از كتاب اصول علمي تهيه، اجرا و استاندارد كردن تست، يوسف اردبيلي 1348
١٦٩
فصل هفتم
تجزيه و تحليل پرسش هاي آزمون
تجزيه و تحليل آماري پاسخ هائي كه به سوال هاي امتحان داده شده است نشان
مي دهد كه هر يك از سوال ها و بطور كلي امتحان تا چه اندازه با هد ف هاي مورد نظر
مطابقت داشته است.
اگر هدف آزمايش اندازه گيري پيشرفت نسبي دانش آ موزان، يعني مقايسه پيشرفت
آنان با يكديگر (آزمون گروه مرجع ) باشد در اين صورت سوال هاي امتحان بايد نتايج
آماري معيني را كه شرح داده مي شود در بر داشته باشد و تهيه كننده سوال هاي امتحان
نيز بايد سوال ها را به گونه اي بنويسد كه نتايج مورد نظر از آن به دست آيد . از سوي
ديگر اگر هدف امتحان، اندازه گيري پيشرفت دانش آموزان براساس معيارهاي معلم يعني
تعيين ميزان آموخته هاي دانش آموزان باشد، در اين صورت سوال هاي امتحان بايد
طوري نوشته شود كه ميزان نيل به هدف هاي معلم سنجيده شود (آزمون ملاك مرجع ).
لذا آن دسته از خصائص آماري مورد نظر خواهد بود كه منعكس كننده هدف هاي تعليم
باشند نه اندازه گيري پيشرفت نسبي دانش آموزان و مقايسه آنان با يكديگر . از آنجا كه
تاكيد بر ملاك نسبي در اندازه گيري پيشرفت تحصيلي از دير زماني مورد توجه تهيه
كننده و ناشران آزمون ها بوده است، بنابراين به بيان مراحل و نحوة تجزيه و تحليل
سوال ها در آزمون هائي كه براي اندازه گيري پيشرفت نسبي دانش آموزان به كار
مي روند مي پردازيم.
مراحل تجزيه و تحليل سوا لهاي آزمون
از آنجا كه مراحل تجزيه و تحليل سوال هاي عيني و انشائي در مواردي با هم متفاوت
است به همين جهت آنها را در دو بخش جداگانه مورد بررسي قرار مي دهيم.
٢٢٧
فصل هشتم
روائي 1 آزمون
-1 تعريف روائي
اولين و مهم ترين سوالي كه بايد در مورد هر وسيله و ابزار اندازه گيري بشود،
مربوط به مقدار روائي آن است . منظور از اين سوال آن است كه معلوم شود آيا وسيله
يا ابزار آنچه را كه مورد نظر است و تمام آنچه را مورد نظر است و فقط آنچه را مورد
نظر است اندازه گيري مي كند يا نه ؟ به عبارت ديگر آيا اين وسيله اندازه گيري حقيقتاً
صفتي را كه براي اندازه گيري آن ساخته شده است مي سنجد يا خير؟
روائي عبارت است از توافق بين نمره هاي آزمون با ويژگي يا صفتي كه آزمون براي
اندازه گيري آن ساخ ته شده است (گاپلان و ساكوز 1989 )، يعني اين كه آزمون بايد
چيزي را اندازه بگيرد كه براي اندازه گيري آن ساخته شده است . به بيان ديگر روائي
يعني ميزان كارآئي آزمون براي انداز هگيري خصيصه مورد نظر.
روائي مهم ترين ويژگي يك آزمون به حساب مي آيد و مقصود از آن مناسب بودن، با
معنا بودن و مفيد بودن استنبا ط هائي است كه از روي نمره آزمون به عمل م يآيد . براي
تاييد اين گونه استنباط ها، لازم است شواهدي جمع آوري شود كه در فرهنگ روانشناسي
ناميده مي شود. « رواسازي آزمون »
1 -Validity
259
فصل نهم
اعتبار آزمون
از نتايج اندازه گيري با وسايل سنجش وقتي مي توان عملاً استفاده كرد كه اين وسايل
شرايط بخصوصي را دارا باشند . نخست اينكه وسيله اندازه گيري بخصوصي كه در
شرايط خاصي و به منظور خاصي به كار مي رود بايد حقيقتاً صفت مورد اندازه گيري را
بسنجد (داراي روائي باشد ). ثانياً نتيجه اصل از اندازه گيري بايد اعتبار داشته باشد . يعني
اگر شي يا شخص مورد نظر را در تحت شرايط مشابهي مجدداً آزمايش كنيم، نتيجه
مشابهي به دست آيد . بنابراين داده هاي حاصل از اندازه گيري بايد از دو لحاظ قابل
اطمينان باشند. اولاً معناي مشخصي داشته باشند و ثانياً بازيافتني 1 باشند.
-1 مفهوم نظري اعتبار 2 آزمون
از نظر تئوري مي توان اعتبار را به عنوان اندازه اي براي تعيين تفاوت بين نمره هاي
مشاهده شده 3 و نمره هاي واقعي 4 دانست . منظور از نمره مشاهده شده نمره اي است كه
دانش آموز عملاً در نتيجه گذراندن آزمون به دست مي آورد و مراد از نمره واقعي
نمره اي است كه دانش آموز در نتيجه گذراندن آزموني به دست مي آورد كه از هر نوع
خطاي اندازه گيري به دور باشد. همچنين مي توان گفت نمره مشاهده شده نمر ه اي است
كه دانش آموز از گذراندن يك آزمون منتخب از ميان آزمون هاي ممكن بي شمار گرفته
است. اما نمره واقعي ميانگين نمراتي است كه با گذراندن تعداد بي شماري از آزمون هاي
1 -Reproducible
2 -Reliability
3 -Observed Score
4 -True Score
303
فصل دهم
نرم يا هنجار
-1 تعريف نرم
به معيار و مقياس محاسبه شده 1 و متحد الشكل يا همترازي 2 كه براي سنجش و
مقايسه بكار مي رود، نرم 3 گويند . نرم مقياس و ميزاني است كه از كار يا بازده كار و يا
از قوا و معلومات و استعدادهاي يك گروه نمونه طبيعي به دست آمده ا ست و مقدار كار،
يا بازده كار و توانائي و معلومات افراد ديگر را مي توان با آن سنجيد، تا معلوم شود
شخص در يك جنبه خاص رواني و يا بدني، هنگام مقايسه با افراد متجانس و مشابه
خود در چه وضعي و يا در چه جائي قرار مي گيرد. (اردبيلي، اصول علمي تهيه، اجرا، و
استاندارد كردن تست).
به بيان ديگر نرم يا هنجار عبارت است از متوسط عملكرد گروه نمونه اي از
آزمودني ها كه به روش تصادفي از يك جامعه معين انتخاب مي شوند . نرم آزمون هاي
استاندارد شده براساس توزيع نمره هاي خام گروه نمونه اي از آزمودني ها به دست
مي آيد كه ميانگين و نق طه 50 درصدي (ميانه) نمونه هائي از متوسط عملكرد گروه و به
عبارت ديگر نرم يا هنجار گروه است.
در آزمون هاي گروه مرجع، نرم يا هنجار مقياس محاسبه شده اي است كه نمره خام
آزمودني با آن مقايسه مي شود تا عملكرد وي نسبت به متوسط عملكرد گروه مورد
ارزشيابي قرار گيرد (شريفي: اصول روان سنجي و روان آزمائي)
1 -Standardized
2 -Uniform
3 -Norm
335
فصل يازدهم
آزمون هاي هوشي
الف) آزمون هاي فردي هوش
-1 آزمون هاي هوشي بينه
اين آزمون ها كه از مقياس مشهور بينه سيمون مشتق شده و مورد تجديد نظر قرار
گرفته اند، چون از آزمون هاي كلامي و غير كلامي تشكيل شده اند، مي توان آنها را
مقياس هاي مختلط دانست . نخستين فرم آنها در 1905 در فرانسه استاندارد شد . بينه
آزمون هوش خود را بر اساس دو اصل تدوين كرد : ( 1) تعريف سن ( 2) مفهوم توانائي
كلي ذهني
منظور بينه از اصل اول اين بود كه توانائ ي هاي عقلي كودكان مسن تر بيشتر از
كودكان خردسال تر است بر اين اساس، تكاليفي را كه ح دود 3
2
تا
4
3
كودكان گروه سني
معين از عهده انجام آن بر مي آمدند، ولي كودكان خردسا ل تر كمتر و كودكان بزرگتر
بيشتر از اين نسبت مي توانستند آن را انجام دهند براي گروه مورد نظر مناسب
مي دانستند در اجراي اصل دوم بينه توج ه خود را به اندازه گيري هوش (توانائي هاي كلي
ذهني) معطوف داشت و از اندازه گيري عناصر تشكيل دهنده هوش صرف نظر كرد .
بنابراين هر تكليفي كه با كل توانائي مورد اندازه گيري او همبستگي داشت در محتواي
آزمون قرار گرفت . بدين ترتيب نخستين فرم آزمون هوشي بينه از 30 سؤ ال (تكليف )
تشكيل و بر اساس مقياس سني درجه بندي شد.
از بين مقياس هاي مربوط به آزمون بينه مواردي از آن را كه در حال حاضر استفاده
مي شوند به اختصار مطالعه مي كنيم.
349
فصل دوازدهم
آزمون هاي شخصيت
طرفداران مكتب صفات شخصيت عقيده دارند كه هر فرد تركيب وحدت يافته اي از
صفات بدني و رواني است . آنان ضمن تاكيد بر تفاوت هاي فردي در صفات شخصيت، به
طبقه بندي افراد بر اساس برخي از صفات مشترك معتقدند . به نظر روان شناسان مكتب
صفات شخصيت، هر چند الگوي صفات شخصيتي هر فرد متمايز از ديگران است، در
بعضي موارد نيز وجوه اشتراك مقايسه پذير بين افراد وجود دارد، به همين جهت
تفاوت هاي فردي را مي توان به عنوان پراكندگي يا تغيير پذيري تعدادي از صفات و
خصائص اساسي شخصيت آدمي تلقي كرد. (شريفي، اصول روا نسنجي و روان آزمائي).
بعضي ديگر از روان شناسان در سنجش شخصيت آدمي فرضيه فرافكني را مطرح
كرده اند. بر اساس اين فرضيه هنگامي كه شخص يك محرك مبهم را تفسير مي كند تفسير
وي از اين محرك، بازتابي از نيازها، احساسات، انگيزه ها، تجارب زندگي و رفتارهاي
شرطي شده اوست . آزمون هاي شخصيتي فرافكن بر اساس اين نظريه ساخته شده اند .
(همان مرجع)
بنابراين آزمون هاي شخصيت را مي توان به دو طبقه عمده تقسيم كرد : آزمون هاي
عيني شخصيت و آزمو نهاي فرافكن.
-1 پرسش نامه ها يا آزمون هاي عيني شخصيت
آزمون هاي عيني شخصيت به صورت پر سش نامه با پرسش هاي بسته تهيه مي شوند
مشخص مي كند. در تهيه « نه » يا « آري » كه آزمودني پاسخ خود را به سوال ها به صورت
اين پرسش نامه ها فرض بر اين است كه اولاً شخصيت آدمي متشكل از مجموعه صفات يا
به نام یزدان پاک