سنجش و اندازه گیری

Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي دكتر محمود شارع پور ∗ چكيده شكي نيست كه موفقيت آموزشي هر دانش آموزي تا حدودي وابسته به ويژگي هاي فردي او است، اما نبايد فراموش كرد كه دانش آموز به عنوان عضوي از مدرسه، خانواده و اجتماع ، ممكن است به منا بع و حمايت هاي مختلفي دسترسي داشته باشد كه در م وفقيت آموزشي او تأثير مهمي بيافريند. ديدگاه شبكه با مطالع هي روابط اجتماعي بين مجموعه اي از افراد، به تحليل ساخت اجتماعي مي پردازد و ضمن توجه به كل ساخت ، الگوي روابط موجود در داخل ساخت را نيز بررسي مي كند . بنابراين نقطه تمركز د يدگاه شبكه اين است كه به جاي تأ كيد بر كنشگران و ويژگي هاي فردي آنان ، ساختار روابط بين كنشگران را مورد توجه قرار مي دهد. در مقاله ي حاضر ابتدا به تعريف شبكه ي اجتماعي و كاركرد آن مي پردازد. سپس شبكه به مثابه سرمايه ي ∗ دانشيار گروه علوم اجتماعي دانشگاه مازندران www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 166 اجتماعي فردي بررسي شده و در نهايت با استفاده از تحليل شبكه اي، چارچوب مفهو مي جديدي براي تبيين نابرابري آموزشي ارائه مي گردد. از ديدگاه تحليل شبكه اي، برخورداري از رابطه ي حمايتي با عاملان نهادي شرط لازم براي پيشرفت در نظام آموزشي و همچنين موفقيت شغلي در آينده است. كليد و اژه ها: نابرابري آموزشي، شبكه ي اجتماعي، تحليل شبكه، منابع اجتماعي، حمايت اجتماعي www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 167 مقدمه محققان بر اين نكته توافق دارند كه اساس موفقيت در جامعه ي شايسته سالار، نظام 1991 ). اما در مورد اي ن كه ، 1995 ؛ گنزبوم، تريمن و اولتي 2 آموزشي است (كرخوف 1 چگونه مي توان م وفقيت آموزشي را تقويت كر د، اختلاف نظر زيادي وجود دارد . آي ا منابع مالي و مادي و سرماي ه گذاري در مدرسه سبب افزايش موفقيت تحصيلي م ي شود؟ آيا در اين موفقيت، منابع و امكانات خانوادگي مؤثر هستند؟ برابري » يكي از مه م ترين آثار پژوهشي در اين زمينه، مطالعه ي جيمز كلمن با عنوان است كه در واكنش به انتقاد برخي از افراد در مورد فقدان « فرصت هاي آموزشي فرصت هاي برابر صورت گرفت . نتيجه ي قابل توجه تحقيق كلمن اين بود كه در تبيين تفاوت در موفقيت هاي تحصيلي دانش آموزان، خاستگاه خانوادگي به مراتب مه م تر از ويژگي هاي مدرسه و منابع آن است (به نقل از شارع پور 1386 ). به دنبال كلمن، محققان ديگري به بررسي تأثير خاستگاه خانوادگي بر موفقيت تحصيلي پرداختند 1980 ). در مقابل، برخي ديگر از محققان كانون تمركز خود را بر (سوول، هوزر، ولف 3 1988 ، انتويستل و تأثير ويژگي هاي مدرسه بر م وفقيت تحصيلي قرار دادند (هلينان 4 .(1993 الكساندر 5 در دهه هاي پاياني قرن بيستم، رهيافت جديدي در خصوص تبيين نابرابري آموزشي در حوزه ي جامع ه شناسي آموزش و پرورش پديدار شد كه فارغ از تقابل اهميت نسبي خانواده با مدرسه، در تحليل رفتارهاي اجتماعي به الگوي روابط بين كنش گران توجه دارد. 1-Kerckhoff 2-Ganzeboom, Treiman and Ultee 3-Sewell, Hauser and Wolf 4-Hallinan 5-Entwistle and Alexander www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 168 در طول اين مدت تحليل شبك ه اي يا ساختار ي ، توجه عده زيادي را به خود جلب كرده است . برخي با اين ادعا كه تحليل شبك ه اي صرفاً نوعي روش شناسي است كه به موضوعات نظري توجه اي ندارد، آن را رد م ي كنند. برخي نيز مفاهيم شبكه اي را به عنوان مجموعه اي از م تغيرهاي اضافي براي تبيين مفاهيم ديگر، به كار مي برند . اما واقعيت اين است كه قدرت تحليل شبكه اي ناشي از نوع رهيافت آن نسبت به مطالعه ي ساختار اجتماعي است نه به عنوان مجموع ه اي از اصطلاحات و تكنيك ه ا. تحليل شبكه اي را بايد يك رهيافت فكري عام و گسترده دانست ، نه مجموع ه اي از رو ش ها .(1983 (ولمن 1 تأكيد تحليل گران شبكه اي بر مطالعه ي ساختار اجتماعي 2 است . تأكيد بر ساختار اجتماعي بدين معناست كه ما ديگر كاري نداريم كه چرا مردم اي ن گونه رفتار مي كنند ، بلكه بر محدوي ت هاي ساختاري حاكم بر كنش هاي مردم توجه داريم . بدين ترتيب ، ديگر به جهان به صورت پيوندهاي ارادي و داوطلبانه نمي نگريم ، بلكه جهان را مجموعه اي از پيوندهاي نامتقارن با ساختار سلسله مراتبي م ي دانيم . در يك نظام اجتماعي، منابع داراي توزيع مساوي يا تصادفي نيستند و از سوي ديگر، دسترسي نابرابر به منابع كمياب، خود سبب مي شود كه نا متقارن بودن پيوندها افزايش يابند. بهترين روش براي مطالعه ي ساختار اجتماعي، تحليل الگوهاي روابط بين اعضاي آن ساختار است . تحليل گر ساختاري ب ه دنبال شناسايي ساختار ها ي عميق است ، او مي كوشد نشان دهد كه چگونه ساخ تارهاي شبك ه اي، رفتارها را تحت تأ ثير قرار مي دهند. به همين جهت (ولمن و بركويتز ، 1988 ) مدعي هستند كه تحليل شبكه يك ابزار فكري اساسي در مطالعه ي ساخت ها ي اجتماعي است . فارارو نيز تحليل شبكه را نوعي .(60: رهيافت نظري تلقي م ي كند و آن را شاخه اي از ساخت گرائي مي داند (چلبي، 1385 1- Wellman and Berkowitz 2- Social structure www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 169 مي توان گفت كه تأكيد تحليل شبكه اي بر اثرات روابط اجتماعي بر رفتار افراد و گروه ها زائد است. ديدگاه شبكه با مطالعه ي روابط اجتماعي بين مجموع ه اي از افراد، به تحليل ساخت اجتماعي مي پردازد و ضمن اين كه به كل ساخت توجه م ي كند، الگوي روابط موجود در داخل ساخت را نيز مورد بررس ي قرار مي دهد. بنابراين نقطه تمركز ديدگاه شبكه اين است كه به جاي و تأكيد بر كنشگران و ويژگي هاي فردي آنها، به ساخ تار روابط بين كنشگران توجه مي نمايد. الگوهاي پيوند بين اعضاي يك شبكه ، هم نوعي فرصت و هم نوعي محدوديت مي باشد، زيرا اين الگوها بر ميزان دسترسي افراد به منابعي نظير اطلاعات، ثروت و قدرت اثر دارند . از ديدگاه تحليل گر شبكه اي، نظام اجتماعي ب ه صورت شبكه اي از روابط به هم وابسته است كه در آن افراد دسترسي يكساني به منابع كمياب ندارند . از اين رو محقق اجتماعي بايد در تبيين رفتار به توزيع فرص ت ها توجه كند ، يعني دسترسي نابرابر به منابعي مثل اطلاعات، ثروت، نفوذ و ساختار دسترسي افراد به اين منابع .( (ولمن، 1983 تحليل گران شبك ه اي اگر چه نظريه عمومي خاصي را به وجود نياورده اند اما راههاي جديدي براي توصيف ساختار اجتماعي پديد آورد ه اند، مانند تبيين نابرابري دانش آموزان در موفقيت تحصيلي. مقاله حاضر ابتدا به تعريف شبكه ي اجتماعي پرداخته و كاركردها ي آن ر ا مورد بحث قرار مي دهد. سپس شبكه به مثابه سرمايه ي اجتماعي فردي بررسي و در نهايت با استفاده از تحليل شبك ه اي، چارچوب مفهو مي جديدي براي تبيين نابرابري د ر آموزش و پرورش معرفي مي گردد. www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 170 شبكه اجتماعي چيست؟ افراد اغلب براي دستيابي به اطلاعات ، منابع و موقعيت ها به روابط شخصي و نزديكان خود متكي هستند . اين روابط، شبكه ي اجتماعي فرد را تشكيل مي دهد و آن به نوبه خود سيستم اجتماعي را به وجود مي آورد. دانشمندان اجتماعي از مفهوم ش بكه ي اجتماعي براي اشاره به سيستم پيچيده ي روابط بين افر اد در سيستم اجتماعي استفاده 2004 ). شبكه ي اجتماعي يا منبع توليدكننده ي سرمايه ي اجتماعي ، ، كرده اند (كراول 1 تركيبي از كنشگران (كنشگران لزوما افراد نيستند ، بلكه سازمان ها و گروه ها را نيز در برمي گيرند) و روابط بين آنهاست . به عبارت ديگر ، شبكه ي اجتماعي ، الگويي از روابط است كه كنشگران را به هم متصل مي كند. شبكه ي اجتماعي را مي توان مجموع ه اي از افراد يا سازمان ها يا مجموعه هاي ديگر اجتماعي دانست كه از طريق روابط اجتماعي مانند دوستي ، همكار بودن يا تبادل اطلاعات با يكديگر مرتبط مي شوند . بدين ترتيب ، شبكه ي اجتماعي، الگويي ارتباطي است كه مردم را به هم متصل م ي كند و يا پيوند ها يي .( است كه افراد را با گروه هايي از مردم مرتبط مي سازد (باستاني، 1382 كاركردهاي شبكه اجتماعي روابط و پيوندهاي اجتماعي در نظريه ي تحليل شبكه به عنوان سرمايه ي اجتماعي و دارايي فرد محسوب م ي شوند و فرد از طريق آنها م ي تواند بر منابع و حمايت ها ي موجود در اين پيوندها دسترسي يابد ، بنابراين كم وكيف روابط اجتماعي، ميزان و نحوه ي تعاملات و نوع حمايت هايي كه رد و بدل مي شود از اهميت زيادي برخوردار است (صالحي، 1384 ). به عقيده ي براندت و وينرت 2 حمايت اجتماعي موجب ايجاد تعلق، صميميت، يكپارچگي اجتماعي و دستيابي به حماي ت هاي اطلاعاتي، عاطفي و ابزاري مي شود (به نقل از خيراله پور ، 1383 ). پيوندهاي گوناگون، حمايت هاي اجتماعي 1 -Crowell 2-Brandt and Winert www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 171 متنوعي را براي اعضاي شبكه فراهم مي سازند. كراول معتقد است با تنوع روابط، افراد ، به طيف وسيعي از حمايت هاي مختلف دست مي يابند كه شامل حماي ت هاي ابزاري 1 حمايت هاي عاطفي و روحي 2 و حمايت هاي اطلاعاتي 3 است . حمايت ها ي اجتماعي افراد را قادر مي سازد تا توانايي رويارويي با مشكلات روزمره و بحران ه اي زندگي را .( داشته باشند (كراول، 2004 كاركردهاي روابط و پيوندهاي اجتماع ي در دو سطح فردي و جمعي مطرح م ي شود: الف- در سطح فردي شبكه ي روابط فرد، وسيله ي مه مي براي اندازه گيري حمايت روحي و رواني ديگران از او م ي باشد. به اعتقاد بات 4، شبكه، پيرامون شخص را از دوستان و خويشاونداني پر مي سازد كه به زندگي او معنا مي بخشند؛ هنجارهايي را كه او با آنها رفتارش را تنظيم مي كند برقرار و حفظ مي نمايد و او را در برابر جهان (1981) غيرشخصي فرا سويش محافظت مي كند (چلبي ، 1375 ). به عقيده ي وارن 5 شبكه هاي اجتماعي م ي توانند نقش ي م هم در رفع نيازهاي فيزيكي، رواني، اجتماعي و اقتصادي ايفا نمايند . اعضاي شبكه مي توانند به فرد كمك مستقيم كر ده و به او در گسترش تماس هاي خود ياري كند . به علاوه، اعضاي شبكه م ي توانند كمبود هاي فرد در زمينه ي خاستگاه خانوادگي و توانايي فردي را تا حدود زيادي بر طرف سازند . در تعيين ظرفيت شبكه جهت تامين منابع براي فرد، ويژگي هاي ساختاري شبكه مانند : حجم، .( پيوندها و نوع اعضا نقش مهمي را ايفا مي كنند (كراول، 2004 از كاربردهاي مهم ديگر شبكه ي اجتماعي، ارائه اطلاعات در مورد فرصت هاي زائد است، به خصوص فرصت هاي شغلي . در اين زمينه، پيوند هاي ضعيف نقش مهم تري دارند؛ چون پل هايي هستند كه فرد از طريق آنها به منابع موجود در نظام متصل مي شود 1- Instrumental support 2-Emotional and spiritual support 3- Informational support 4-Botte 5 - Warron www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 172 (بارت، 1992 ). گرانوو تر معتقد است كه بسياري از افراد ، كار خود را از طريق تماس هاي شخصي پيدا مي كنند. اين امر در مورد انواع مشاغل يدي، فني، حرفه اي و مديريتي صادق است (گرانووتر، 1984 ). او در اثر معروف خود با عنوان مطالعه تماس ها و شغل ها، به تحليل اهميت شبكه هاي ارتباطي در فر آيند جستجوي كار پرداخته است . همچنين با مطالعه ي افرادي كه همه آنها در يكسال گذشته كار خود را عوض كرده بودند، به اين نتيجه رسيد كه آنها اطلاعات مربوط به كار فعلي خود را از طريق تماس ها و شبكه هاي فردي به دست آوردند . پس مي توان گفت كه ساختار شبكه ها ي اجتماعي تأثيري مهم بر كاريابي و تحرك شغلي دارد ؛ به عبارت ديگر، روابط اجتماعي و شبكه ها عاملي مهم در قشربندي اجتماعي هستند. ب- در سطح جمعي شبكه ي روابط اجتماعي، هر چه روابط امداد رساني داوطلبانه در ابعاد مختلف معرفتي (راهنمايي، مشاوره و آموزش )، مادي (كمك اقتصادي )، عاطفي (همدردي) و منزلتي (اعاده ي كرامت انساني ) بيش تر باشد ، به همان نسبت ميزان محروميت اجتماعي، خودكشي، يأس اجتماعي ، استثمار اجتماعي و انفعال اجتماعي در جامعه كاهش مي پذيرد. امداد رساني در روابط حمايتي به افرادي كه به هر دليل در يكي از اين ابعاد محروم باقي ماند ه اند، فرصتي دوباره مي دهد كه استعداد هاي منحصر به فرد خود را شكوفا ساز ند تا بتوان ند در جهت خير شخصي و جمعي گا م بر دارن د. بديهي است ميزان موفقيت روابط حمايتي جامعه به ميزان شدت روابط و تداوم اين روابط به عنوان يك وظيفه و عادت اجتماعي بستگي دارد. بسط و گسترش روابط دوستي در جامعه باعث افزايش كمك دو جا نبه، تعهد مشترك و سرخوشي مي شود. شيوع اين آثار در جامعه منوط به تن يدگي هايي است كه حداقل به صورت پيوندهاي ضعيف (پل هاي ارتباطي آشنايي ) بين گروهها تو أم با گرايش عامگرايي صورت مي گيرد. زماني كه روابط اجتماعي در جامعه دچار اختلال شو د احترام متقابل اجتماعي، انصاف اجتماعي و هويت اجتماعي در جامعه كمرنگ و محدود مي گردد. فصل يا و صل ناقص افراد در جامعه، www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 173 آنها را در مقابل شدايد اجتماعي، ناملايمات سياسي، بحران ها ي اقتصادي و حوادث قهري آسيب پذير مي سازد. بريدگي اجتماعي ، پيامدهاي اجتماعي، سياسي ، فرهنگي و .( رواني گوناگون در سطح خرد وكلان دارد (چلبي، 1375 مطالعات مختلف نشان مي دهد كه دست يابي به اطلاعات، بهر ه مندي از راهنمايي، پند و اندرز، دلگر مي احساسي، حمايت عاطفي و مساعدت مالي و ... از جمله منابع و مواهبي است كه از پرتو تعاملات اجتماعي حاصل مي شود و افراد را قادر مي سازد تا در حوزه هاي مختلف زندگي (اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي ) به موفقيت ها ي بيش تري دست يابند . اكنون اين تصور در اذهان تقويت شده است كه موفقيت و عدم موفقيت افراد ، در زندگي ، منحصر به توانايي مالي و دارايي آنها نيست ، بلكه به ميزان .( بالايي به نحو هي تعامل آنها با ساير اعضاي جامعه بستگي دارد (امير كافي، 1374 كشف منابع نه فته در روابط و پيوندهاي اجتماعي و آشكار شدن نقش و اهميت آنها در دو سطح خرد و كلان، توجه نظري ه پردازان اجتماعي را به اين نكته ي مهم جلب كرده است كه ريشه ي بسياري از مشكلات جامعه را بايد در اين حوزه جستجو كرد . به همين دليل آن ها در مورد هر عاملي كه موجب قط ع، تضعيف يا اختلال در روابط و پيوندهاي اجتماعي مي شود يا به آن آسيب مي رساند، هشدار مي دهند و افراد جامعه را از پيامدهاي آن آگاه مي سازند. از جمله پيامدهاي اختلال در روابط اجتماعي ، انزواي اجتماعي است كه به فر آيند فروپاشي روابط بين ش خصي، مسدود شدن ارتباطات و كناره گيري از تماس هاي اجتماعي دلالت دارد و محققا ن و دانشمندان اجتماعي آن را زمينه ساز بروز بسياري از اختلالات رفتاري و رواني مي دانند. آنها معتقدند ريشه ي بسياري از مشكلات رواني و اجتماعي همانند تنيدگي، تنش، استيصال، اضطراب، افسردگي، يأ س و نااميدي، احساس عجز، احساس تنهايي، كاهش تحمل اجتماعي و ... در روابط اجتماعي قرار .( دارد و از پيامدهاي منفي و جدا ناپذير انزواي اجتماعي مي باشد (اميركافي، 1374 همچنين شبكه ي اجتماعي باعث دسترسي افراد به اطلاعات درباره ي موقعيت ها ي كاري و بازارك ار مي شود (كراول، 2004 ). مطالعات انجام شده درباره شبك ه هاي اجتماعي www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 174 نشان مي دهد كه از عوامل م ؤثر براي موفقيت در باز ار كار اين است كه چه كساني را مي شناسيم. الگوهاي بازار كار بيانگر آن است كه مزاياي استفاده از تما س ها براي پيدا كردن كار بستگي به اين دارد كه فرد چگونه به شبكه هاي ار تباطي 1 متصل شده است . البته تنها استفاده از اين تما س ها مهم نيست ، بلكه كميت و كيفيت منابع اجتماعي ، كه از طريق استفاده از تماس ها قابل دست يابي هستند نيز مهم است. شبكه به مثابه سرمايه ي اجتماعي فردي برخي از محققان نظير بورديو، فلپ، اريكسون، و لين، سرمايه ي اجتماعي را مجموعه اي از منابع م ي دانند كه فرد م ي تواند از آ ن ها براي ن يل به اهداف فردي خود استفاده ك ند. اين رهيافت بي ش تر به ارزش ابزاري سرمايه ي اجتماعي توجه دارد ، زيرا توجه آن معطوف به پتانسي ل هاي شبكه هاي اجتماعي براي توليد منابع ارزشمندي نظير حمايت و اطلاعات است . لين نيز سرمايه ي اجتماعي را منابع موجود در ساختار 2001 . وندرگاگ و اشنايدر 3 ، اجتماعي مي داند كه مي توان به آن ها دسترسي داشت (لين 2 2002 ) معتقدند كه سرمايه ي اجتماعي فردي، مجموعه اي از منابع است كه اعضاي شبكه ي فرد ي از آن برخوردارند و فرد مي تواند از طريق رابطه با اين افراد، به آن منابع دسترسي يابد . پس مي توان گفت كه سرمايه اجتماعي به معني دسترسي به منابع اجتماعي است . در واقع، بررسي تركيب و ساختار شبكه هاي فردي در دهه ها ي پاياني قرن بيستم رواج زيادي يافت، نظير مطالعات ولمن، فيشر و اريكسون. 1-Contact network 2- Lin 2-Van der Gaag,M. and Snijders www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 175 ارائه چارچوب مفهومي جديدي براي مطالعه نابرابري آموزشي تبيين هاي كلاسيك در مورد علت تفاوت در پايگاه اجتماعي جوانان در جامعه اغلب متكي بر توجه به تحرك بين نسلي 1 است . بر اساس اين رهيافت، رابطه ي نزديكي بين .( 2 و آرزوها و موفقيت تحصيلي وجود دارد (سوول و هوزر ، 1980 « ديگران مهم » تأثير به عبارت ديگر، در تحقيقات مربوط به پايگاه اجتماعي تأكيد بر اين است كه ديگران مهم يعني والدين، گروه دوستان و معلمان بر آرزوهاي تحصيلي و همچنين موفقيت 1968 ). در اين ديدگاه اعتقاد شغلي دانش آموز تأثير مه مي دارند (دانكن، هالر و پورتز ، 3 بر اين است كه تأثير ديگران مهم بر آرزوهاي تحصيلي و شغلي دانش آموز از طريق مكانيسم هاي مدل سازي، تشويق آشكار و انتقال انتظارات به دانش آموز صورت مي گيرد. به علاوه ، بسياري از تحقيقات آموزشي نشان داده است كه سطح انتظارات و آرزوها ، نقش بسيار مه مي در موفقيت تحص يلي و شغلي فرد دارند ، اما در اين زمينه بي ش تر بر تأثير والدين از طريق الگوسازي و تشويق تأكيد شده است (سوول و هوزر ، 1980 ؛ هالر 1972 ). همان طور كه كرخوف ( 1976 ) بيان داشته ، تأثير خاستگاه خانوادگي بر و ولفل ، 4 دانش آموز تا حدود زيادي تحت تأثير دسترسي مردم به اطلاعات در مورد نظام آموزشي است. از اين جاست كه پيوندها و شبكه ها اهميت مي يابند. در تحليل شبكه اي، كانون توجه از نقش مد ل سازي 5 ديگران مهم تغيير يافته و به انتقال نابرابر منابع و فرصت ها معطوف مي شود. در همين راستا ولمن مفهوم توزيع اجتماعي را مطرح كرد. منظور از اين مفهوم ، يعني توزيع نابرابر فرصت هاي دس ت يابي به شرايط اجتماعي مختلف و برقراري رابطه با افرادي كه كنترل منابعي نظير اطلاعات بازار كار و نفوذ بوروكراتيك را در اختيار دارند. 1- Intergenerational mobility 2- Significant others 3- Duncan, Haller and Portes 4- Haller and Woelfel 5- Role modeling www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 176 در مطالعه ي نابرابري آموزشي، تاكيد تحليل شبكه اي بر اين است كه چگونه مو فقيت در نظام آموزشي ، به خصوص براي كودكان طبقات پايين اجتماعي و گروه ها ي اقليت ، بستگي به برقراري رابطه ي حمايتي 1 با عاملان نهادي 2 دارد . منظور از عاملان نهادي افرادي هستند كه مي توانند منابع و فرصت ها را به ديگران منتقل كنند ؛ مثلاً اطلاعات در مورد برنامه هاي مدرسه، مشاوره ي تحصيلي و شغلي . بخش مه مي از اين عاملان نهادي در خارج از خانه قابل دسترسي هستند ، يعني در محيط مدرسه و در اجتماع . از اي ن حاظ مي توان گفت كه تعدادي از آ ن ها در مدرسه هستند ، نظير معلم و مشاور و تعدادي ديگر در بيرون از مدرسه قابل دسترسي هستند ، نظير افراد با نفوذ محلي . البته برخي از دوستان مدرسه اي نيز مي توانند نقش عامل نهادي ر ا ايفا كنند ، م انند آن دسته از دوستاني كه از پايگاه اجتماعي بالاتري برخوردارند ، زيرا دانش آموز مي تواند اطلاعات و منابع مهمي از طريق اين دوستان به دست آورد. اين عاملان نهادي مي توانند به اشكال مختلفي به فرد كمك كنند، مانند انتقال اطلاعات مربوط به برنامه ي درسي آشكار و پنهان، بيان شرايط لازم ب راي موفقيت آموزشي، كمك به تصميم گيري تحصيلي و شغلي، اطلاع رساني در مورد امكانات موجود در مدرسه و جامعه و همچنين نحو ه ي دسترسي به اي ن امكانات . پيش فرض تحليل شبكه اي اين است كه برخورداري از رابطه ي قوي با عاملان نهادي، شرط لازم براي پيشرفت در نظام آموزشي و در نهايت موفقيت شغلي در آينده است. بايد توجه داشت كه برقراري رابطه و پيوند با عاملان نهادي به آساني صورت نمي گيرد؛ به خصوص براي افر اد متعلق به گروه هاي اجتماعي اقليت و در حاشيه قرار گرفته. تحقيقات روان شناسي اجتماعي نشان داده است كه جستجوي حمايت اغلب با 1983 ). مطالعات حاكي از اي ن است دشواري هايي همراه است (دوپالو، نادلر و فيشر ، 3 1- Supportive relationships 2- Institutional agents 3- Depaulo, Nadler and Fisher www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 177 كه براي بر قراري رابطه با عاملان نهادي هم گروهي موانع رو اني و فردي وجود دارد ، نظير فردگرايي افراطي 1 و هم يك گروه ساختاري، مثل فاصله اجتماعي و عدم اعتماد 1991 ). به علاوه ، برقراري رابطه ي حمايتي با 1983 ، سانچز - يانكوفسكي ، 3 (آمس، 2 عاملان نهادي ، ارتباط نزديكي با آگاهي اجتماعي 4 دانش آموز دارد ؛ يعني آن بخش از شخصيت ك ه تحت تأثير تعامل با اعضاي جامعه شكل مي گيرد ( بورديو و پسرون ، 5 .(1991 1977 ؛ آگبو، 6 به طور خلاصه م ي توان گفت كه ميزان تمايل فرد براي تعا مل با عاملان نهادي بستگي به جه ت گيري شبكه ي 7 او دارد . دو بعد مهم اين جهت گيري عبارتند از : سطح اعتماد فرد به عاملان ، م ثل اعتماد دانش آموز به معلم و مشاور و انتظار دانش آموز از آينده. پس هم عوامل اجتماعي و هم عوامل رواني تأثير مه مي بر جه ت گيري شبكه دانش آموز دارند. اهميت وجود پيوند با عاملان نهادي را م ي توان در چارچوب نظريه ي سرمايه ي اجتماعي مورد بررسي قرار داد . از ديدگاه شبكه اي، منظور از سرمايه ي اجتماعي آن دسته از روابط اجتماعي است كه فرد از طريق آنها م ي تواند به حمايت نهادي دست يابد. به طور مسلم از اين لحاظ بين دانش آموزان تفاوت هاي مه مي وجود دارد . بدين ترتيب، مي توان انتظار داشت كه بين انتظارات و عملكرد دانش آموزان با ميزان پيوند آنان با عاملان نهادي رابطه ي نزديكي وجود داشته باشد. با الهام از نظريه ي منابع اجتماعي ، 8 كه از سوي لين مطرح شده، نقش سرمايه ي اجتماعي در كسب پايگاه اجتماعي را م ي توان در قالب اي ن گزاره مهم بيان كر د كه دسترسي به پيوندهاي اجتماعي و استفاده از آن ها سبب م ي شود دانش آموز به منابع 1- Excessive individualism 2- Ames 3- Sanchez-Jankowski 4- Social consciousness 5- Bourdieu and Passeron 6- Ogbu 7- Network orientation 8- Social Resource Theory www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 178 ارزشمند و حمايت نهادي دست يابد كه قبلاً در اختيار نداشت . به همين جهت در تحقيقات آموزشي بر اهميت حمايت اجتماعي در موفقيت تحصيلي تاكيد زيادي صورت گرفته است . پژوهش هاي زيادي م ؤيد وجود رابطه بين پيوندهاي اجتماعي و 1996 ؛ بريك و 1994 ؛ سوچو و داگلاس ، 2 موفقيت تحصيلي است (لي و كرونينگر ، 1 2002 ). جيمز كلمن در همين راستا معتقد است كه روابط اجتماعي قوي اشنايدر، 3 مي تواند اثرات مثب تي داشته باشد ، چون نوعي سرمايه اجتماعي پديد مي آورد كه در موفقيت تحصيلي دانش آموز موثر است. بايد توجه داشت كه هر نوع رابطه اي را نم ي توان سرمايه ي اجتماعي دانست . در اين زمينه بايد به سه ملاك توجه داشت: -1 آيا اين پيوند و رابطه منجر به حمايت نهادي مي شود؟ -2 منابع حاصل شده از چه سطح كيفيتي برخوردار است؟ مثلا آيا اطلاعات حاصل از آن دقيق و صحيح است؟ آيا داشتن اين اطلاعات امتياز محسوب م يشود؟ -3 تا چه حد اين حمايت و منابع به دست آمده با نيازهاي فرد تناسب دارند؟ بدين ترتيب ، تحليل شبكه اي به ما اجازه مي دهد تا با بررسي الگوهاي رابطه اي، منابع موجود در شبكه ي دانش آموز و ميزان پيوند او با عاملان نهادي را تع يين كن يم. اي ن اطلاعات مي تواند در تبيين نابرابري آموزشي بين گرو ه هاي مختلف دانش آموز ي كمك مؤثري باشد ، زيرا توزيع نابرابر سرمايه ي اجتماعي در بين گروههاي مختلف مي تواند سبب بازتوليد نابرابري هاي اجتماعي از جمله نابرابري آموزشي در بين دانش آموز ان شود. 1- Lee and Croninger 2- Sui-chu and Douglas 3- Bryk and Schneider www.SID.ir Archive of SID نقش شبكه هاي اجتماعي در بازتوليد نابرابري آموزشي 179 منابع فارسي امير كافي، مهدي ( 1374 ). اعتماد اجتماعي و عوامل موثر بر آ . ن پايان نامه ي كارشناسي ارشد ، دانشگاه شهيد بهشتي، تهران. باستاني، سوسن ( 1382 ). جزوه ي درس تحليل شبك ، ه دانشگاه الزهرا. چلبي، مسعود ( 1373 ). تحليل شبكه در جامعه شناسي، فصلنامه علوم اجتماع ، ي . شماره 3 چلبي، مسعود ( 1375 ). جامعه شناسي نظم : تشريح و تحليل نظري نظم اجتماع ، ي تهران : نشر ني. چلبي، مسعود ( 1385 ). تحليل اجتماعي در فضاي كن ، ش تهران: نشر ني. خيرالله پور، اكبر ( 1383 ). بررسي عوامل اجتماعي موثر بر سلامت رواني با تاكيد بر سرمايه اجتماع ، ي پايان نامه ي كارشناسي ارشد، دانشگاه شهيد بهشتي، تهران. شارع پور، محمود ( 1386 ). جامعه شناسي آموزش و پرور ، ش تهران: انتشارات سمت. صالحي، مريم ( 1384 ). بررسي رابطه ي بين سرمايه ي اجتماعي شبكه و اعتماد متقابل بين شخصي و جنسيت، پايان نامه ي كارشناسي ارشد، دانشگاه الزهرا، تهران. انگليسي Ames, R. (1983). Help seeking and achievement orientation: Perspectives from attribution theory, In Depaulo, B.M., Nadler, A. and Fisher, J.D. (Eds.), New directions in helping. New York: Academic Press. Bourdieu, P. and Passeron, J.C (1977). Reproduction in education, society and culture, London: Sage Publications. Bryk, A.S. and Schneider, B. (2002). Trust in schools: A cored resource for improvement, New York: Russell Sage Foundation. Burt, R.S. (1992). Structural holes: The social structure of competition, Cambridge MA: Harvard University Press. Crowell, L.F. (2004). Weak ties: A mechanism for helping women to expand their social networks and increase their capital, The Social Science Journal, 41: 15-28. Depaulo, B.M., Nadler, A. and Fisher, J.D. (1983). New directions in helping , Vol. 2, Help Seeking, New York: Academic Press. Duncan, O.D., Haller, A.O., and Portes, A. (1968). Peer influences on aspirations: A reinterpretation, American Journal of Sociology, 74: 119- 137. www.SID.ir Archive of SID فصلنامه تعليم و تربيت شماره 91 180 Entwistle, D.R., and Alexander, K.L. (1993). Entry into school: The beginning school transition and educational stratification in the United States, Annual Review of Sociology, 19: 401- 423. Ganzeboom, H.B.G., Treiman, D.J., and Ultee, W. (1991). Comparative intergenerational stratification research: Three generations and beyond, Annual Review of Sociology, 17: 277-302. Granovetter, M. (1984). The strength of weak ties: A network theory revisited, Sociological Theory, Vol. 10: 201-233. Haller, A.O., and Woelfel, J. (1972). Significant others and their expectations: concepts and instruments to measure interpersonal influence on status aspirations, Rural Sociology, 37: 591- 622. Hallinan, M.T. (1988). Equality of Educational Opportunity, Annual Review of Sociology, 14: 249- 268. Kerckhoff, A.C. (1995). Institutional arrangements and stratification processes in industrial societies, Annual Review of Sociology, 15: 323-347. Kerckhoff, A.C. (1976). The status attainment process: Socialization or allocation?, Social Forces, 55: 368-381. Lee, V. and Croninger, R.G. (1994). The relative importance of home and school in the development of literacy skills for middle-grade students, American Journal of Education, 102: 286- 329. Lin, N. (2001). Social capital: A theory of social structure and action, Cambridge: Cambridge University Press. Lin, N., and Dumin, M. (1986). Access to occupations through social ties, Social Networks, 8: 365-385. Ogbu, J.U. (1991). Low school performance as an adaptation, In M.A. Gibson and J.U. Ogbu (Eds.), Minority status and schooling, New York: Garland Press. Sanchez-Jankowski, M. (1991). Islands in the street: Gangs and American urban society, Berkeley: University of California Press. Sewell, W.H., and Hauser, R.M. (1980). The Wisconsin longitudinal study of social and psychological factors in aspirations and achievements, Research in Sociology of Education and Socialization, 1: 59-99. Sewell, W.H., Hauser, R.M., and Wolf,W. (1980). Sex, schooling and occupational status, American Sociological Review, 52: 269-275. Sui-chu, E.H. and Douglas, W.J. (1996). Effects of parental involvement on grade achievement, Sociology of Education, 69: 126-141. Van der Gaag, M. and Snijders, T. (2002). An approach to the measurement of individual social capital, In H. D. Flap and B. Volker (Eds), Creation and returns of social capital, London: Routledge. Warren, D.I. (1981). Helping networks: How people cope with problems in the urban community, Notre Dame: University of Notre Dame Press. Wellman, B. (1983). Network analysis: Some basic principles, Sociological Theory, Vol. 8: 155-200 www.SID.ir