استفاده از SEM مدل معدلات ساختاری در بررسی روایی سازه1
استفاده از SEM مدل معدلات ساختاری در بررسی روایی سازه (دکتر کبیری عضو پژوهشگاه آموزش وپرورش)
یکی از مهمترین مراحل هر پژوهش به بررسی ویژگی هاي ابزار گردآوري دادهها مربوط می شود.
در این مرحله، بررسی هاي جامعی از ابزارهاي گردآوري داده ها انجام می شوند. با توجه به اینکه
در عموم پژوهش ها و به خصوص در پژوهشهاي کمی، از پرسشنامه استفاده می شود، شناخت
ویژگیهاي پرسشنامه اهمیت خاصی دارد. در بررسی یک پرسشنامه، مفهوم روایی 1 جنبه
مهمی از پرسشنامه است که به کارایی در اندازهگیري مربوط میشود. بنا به تعریف، روایی
توافق بین نمرة آزمون با صفت یا خصیصهاي که آزمون براي اندازهگیري آن » : عبارت است از
.( کاپلان 2 و سادوك 1989 ،3 ، به نقل از شریفی، 1377 ، ص 213 ) « ساخته شده است
روایی را به سه نوع روایی محتوا 4، وابسته به ملاك 5، و سازه 6 دسته بندي کردهاند. سایر انواع
روایی در زیرمجموعهاي از این سه دستۀ کلی قرار میگیرند. از بین این سه دسته، روایی سازه
میزان » : به دلیل ارتباط با موضوع این مقاله مورد بحث قرار میگیرد. روایی سازه عبارت است از
.( آلن 7 و ین 1374 ،8 ، ص 168 ) « صحت آزمون در اندازهگیريِ ساخت نظري یا ویژگی مورد نظر
این مفهوم به موضوع ساختار نظري سازه و انعکاس تجربی آن در وسیلۀ اندازهگیري اشاره
چندین صفت به هم پیوستۀ افراد، که فرض میشود در یک » : میکند. سازه نیز عبارت است از
کرونباخ 9 و میهل 1955 ،10 ، به نقل از نوآر 2003 ،11 ، ص 624 ). بر این ) « آزمون منعکس شوند
اساس، سازندة آزمون با در نظر گرفتن صفت مورد اندازهگیري و سنجش دقت اندازهگیري آن
صفت، کارایی آزمون خود را نشان میدهد. شواهد متعددي براي حصول به روایی سازه پیشنهاد
شدهاند. از جمله مهمترین آنها، شواهد همگرا 12 و افتراقی 13 هستند. روایی همگرا و افتراقی
اولین بار در کنفرانسی در سال 1959 توسط کمپل 14 و فیسک 15 پیشنهاد شدند. بهنظر آنان،
زمانی آزمون داراي روایی سازه است که تا اندازة ممکن شواهدي در مورد روایی همگرا و
افتراقی آن فراهم شود. روایی افتراقی به تمایز سازههاي غیرهمنام از همدیگر مربوط میشود
(پدهازور 1 و اشملکین 1991 ،2 )، بهطوريکه سازة مورد اندازهگیري با سایر سازههاي غیرهمنام
متفاوت باشد. بررسی این روایی از طریق همبستگیهاي پایین بین سازههاي نامشابه
اندازهگیري شده قابل بررسی است. به عبارت دیگر، همبستگی بین سازههاي نامشابه متفاوت
نباید آنچنان بالا باشد که این شبهه را بهوجود بیاورد که سازههاي متعدد در اصل یک سازة
مشترك را میسنجند. فراهم کردن شواهد افتراقی حکایت از آن دارد که آزمون غیر از سازهاي
که براي اندازهگیري آن ساخته شده است، سازة دیگري را اندازهگیري نمیکند (شریفی،
1377 ). از طرفی دیگر، روایی همگرا به همسویی اندازههاي مختلفی که براي اندازهگیري سازه
طراحی شدهاند، اطلاق میشود. این روایی از طریق همبستگیهاي نسبتاً قوي بین اندازههاي
یک سازه مشخص میگردد (ترندایک 1375 ،3 ). شواهد روایی همگرا نشان میدهد که آزمون یا
است. « همگرا » ، اندازة مورد نظر با سایر آزمونهایی که همان سازه را اندازه میگیرند
بهطور سنتی براي سنجش و تعیین این دو نوع روایی بهسادگی از بررسی همبستگیهاي بین
سازهها و اندازههاي درون هر یک از سازهها استفاده میشود. این روش با وجود سادگی
محاسبات، دچار مشکلاتی است که مهمترین آنها فقدان ملاك مشخص براي تأیید و یا رد
روایی است. به تازگی با ظهور و گسترش روشهاي پیشرفتۀ آماري سعی شده است که از این
روشها براي توسعۀ روشهاي ابزارسازي نیز کمک گرفته شود که از جمله مهمترین این
تلاشها، استفاده از روش مدل معادلات ساختاري در ابزارسازي است. در این روش، سعی
میشود که با توسعه و دستکاري مدلهاي اندازهگیري (تحلیل عاملی تأییدي)، صحت و دقت
مدلها در اندازهگیري سازة مورد نظر تعیین گردد. استفاده از چنین رویکردي مزایایی نیز درپی
دارد که از جمله آنها استفاده از شاخصهاي چندگانه براي سنجش سازهها و استفاده از
متغیرهاي نهفتهاي است که از خطاي اندازهگیري مبرایند (عابدي 2002 ،4 ). بهطور کلی،
استفاده از این رویکرد افقهاي جدید و روشنی را در زمینۀ ابزارسازيهاي دقیق براي
پژوهشگران و آزمونسازان تصویر میکند. در این مقاله بر آنیم که ابتدا استفاده از مدل
معادلات ساختاري 5 را در تعیین روایی سازه، بهخصوص شواهد همگرا و افتراقی را توضیح دهیم
و سپس با استفاده از مثال عددي، مراحل مطرح شده را بهطور دقیق شرح دهیم.
براي بررسی روایی سازه در روش مدل معادلات ساختاري از ساختار تأیید شدة
مدل اندازهگیري 1 استفاده میشود. این موضوع از طریق تأیید روایی عاملی از پیش
تعریف شدة ابزار حاصل میگردد. برازش مطلوب مدل اندازهگیري بدین معناست که
تحلیل عاملی فرض شده ابزار با دادههاي جمعآوري شده مطابقت مناسبی دارد. با
وجود آنکه سایر تکنیکها (مانند روایی همگرا و افتراقی) به عنوان شواهد تکمیل
کنندة روایی سازه بهشمار میروند، روشهایی به منظور بررسی روایی سازه نیز ارائه
استاندارد شده به (λ) شدهاند. از جملۀ این روشها، در نظر گرفتن ضرایب لانداي
عنوان ضرایب روایی (راینس یودي 2000 ،2 ) و استفاده از جذر ضریب پایایی براي
تعیین روایی نظري 3 آزمون (قاضی طباطبایی، 1377 ) است.
رواییهاي افتراقی و همگرا نیز از طریق تکنیکهاي خاصی تعیین میشوند. پیش از این
گفتیم که شواهد روایی افتراقی زمانی فراهم میشوند که همبستگی بین عوامل نامرتبط زیاد
نباشد. در حقیقت، براي تعیین روایی افتراقی هر آزمون، همبستگی بین سازهها مورد بررسی
قرار میگیرد. این بررسی بدین منظور انجام میشود تا تمایز هر سازه در مقایسه با سازههاي
دیگر آن آزمون مشخص شود. به بیان دیگر، هر یک از سازههاي یک آزمون با وجود ارتباط با
دیگر سازههاي آزمون، باید داراي تمایزاتی باشند که نتوان صفت یک عامل مشترك را به آنها
اطلاق کرد. مفهوم، وجود یا فقدان روایی افتراقی زمانی مشخصمیشود که تفاوت
همبستگیهاي بین سازهها را از یگانگی 4 (همبستگی کامل) تعیین کنیم. بر مبناي پژوهشهاي
، انجام شده در مدل معادلات ساختاري، به غیر از روش چندصفتی چندروشی 5 (براون 6
2006 ؛ ديگرویجتر 7 و وندرکمپ 2008 ،8 )، سه روش براي سنجش این روایی معرفی شدهاند.
روش اول عبارت است از مقایسه میانگین واریانس استخراج شده 9 با مجذور همبستگی بین دو
سازه. در صورتیکه مجذور همبستگی بین سازهها از تکتک میانگینهاي واریانساستخراج
شده کمتر باشد، میتوان نتیجه گرفت که شواهدي براي روایی افتراقی فراهم شده است
(فورنل 10 و لارکر 1981 ،11 ، به نقل از تركزاده 12 ، کوفتروس 13 و فلیهافت 2003 ،14 ). روش دوم
و ارزیابی از وجود ( φ ± 2σe ) گسترش فاصلۀ اطمینان براي هر جفت از سازهها بر پایه تابع
همبستگی φ ، 1 در فاصلۀ موجود است (کوفتروس و مارکولیدس 2006 ،1 ). در این تابع / عدد 0
خطاي استاندارد مرتبط با همبستگی است. به عبارت دیگر، فاصلۀ اطمینان σe بین سازهها و
بهوسیلۀ استفاده از اندازة همبستگیِ بین دو سازه به علاوه و منهاي دو برابر خطاي استاندارد
تعیین میشود. در صورتیکه در درون فاصلۀ بهوجود آمده عدد یک وجود نداشته باشد، روایی
1988 ، به نقل ) افتراقی آزمون تأیید میشود. روش سوم از طریق راه پیشنهادي بگازي 2 و یی 3
از هومن، 1384 ؛ کوفتروس و مارکولیدس، 2006 ) مورد آزمایش قرار میگیرد. در این روش،
اختلاف در شاخصهاي برازش در راهحلهاي ثابت شده 4 و آزاد 5 بر این مبنا قرار میگیرد که
آیا مدل تکوجهی براي تبیین همبستگیهاي درونی میان متغیرهاي مشاهده شده در هر زوج
از سازهها رضایتبخش است (تركزاده، کوفتروس و فلیهافت، 2003 ) در صورت عدم برازش
مدل تکوجهی میتوان نتیجه گرفت که لازم است مدلهاي چند سازهاي دیگري مورد توافق
قرار گیرند. به عبارت دیگر، با رد مدل تکوجهی و تأیید مدلهاي چند عاملی به این نتیجه
میرسیم که بین سازهها همپوشی وجود ندارد. این بررسی را میتوان براي هر زوج از روابط
بین سازهها بهطور تک به تک انجام داد.
روایی همگرا نیز از طریق روشهایی قابل بررسی است. وجود همگرایی بین اندازهها یعنی
میزان همخوانی بین اندازههاي یک سازه را میتوان از طریق وارسی ضرایب مسیر شاخصهاي
اندازهگیري یعنی متغیرهاي مشاهده شده و عوامل یعنی متغیرهاي نهفته (پدهازور و اشملکین،
کوفتروس ) t 1991 ) و یا از طریق بررسی معناداري تکتک بار گویهها با استفاده از آزمونهاي
و مارکولیدس، 2006 ) ملاحظه کرد. ضرایب بالا و معنادار بر وجود همگرایی بالا بین گویهها
دلالت دارند. بهطور کلی، هر دو روش مطرح شده نشاندهندة ضرورت رابطۀ بالاي هر یک از
گویهها با سازة تحت بررسی هستند. وجود ضرایب بالا بین مجموعۀ شاخصهاي اندازهگیري
کنندة یک سازه باعث میشود شواهد روایی همگرا برقرار باشند.
بررسی روایی سازه، و شواهد افتراقی و همگرا از طریق مدل پیشنهادي امکانپذیر است.
بدین منظور با استفاده از تحلیل عاملی تأییدي، ابتدا ساختار عاملی فرضی در مجموعهاي از
اندازهها و یا گویهها مورد بررسی قرار میگیرد. مراحل تعیین روایی پس از تأیید مدل
اندازهگیري پیشنهادي و با استفاده از روشهاي مطرح شده مورد بررسی قرار میگیرند.
یکی از مهمترین مراحل هر پژوهش به بررسی ویژگی هاي ابزار گردآوري دادهها مربوط می شود.
در این مرحله، بررسی هاي جامعی از ابزارهاي گردآوري داده ها انجام می شوند. با توجه به اینکه
در عموم پژوهش ها و به خصوص در پژوهشهاي کمی، از پرسشنامه استفاده می شود، شناخت
ویژگیهاي پرسشنامه اهمیت خاصی دارد. در بررسی یک پرسشنامه، مفهوم روایی 1 جنبه
مهمی از پرسشنامه است که به کارایی در اندازهگیري مربوط میشود. بنا به تعریف، روایی
توافق بین نمرة آزمون با صفت یا خصیصهاي که آزمون براي اندازهگیري آن » : عبارت است از
.( کاپلان 2 و سادوك 1989 ،3 ، به نقل از شریفی، 1377 ، ص 213 ) « ساخته شده است
روایی را به سه نوع روایی محتوا 4، وابسته به ملاك 5، و سازه 6 دسته بندي کردهاند. سایر انواع
روایی در زیرمجموعهاي از این سه دستۀ کلی قرار میگیرند. از بین این سه دسته، روایی سازه
میزان » : به دلیل ارتباط با موضوع این مقاله مورد بحث قرار میگیرد. روایی سازه عبارت است از
.( آلن 7 و ین 1374 ،8 ، ص 168 ) « صحت آزمون در اندازهگیريِ ساخت نظري یا ویژگی مورد نظر
این مفهوم به موضوع ساختار نظري سازه و انعکاس تجربی آن در وسیلۀ اندازهگیري اشاره
چندین صفت به هم پیوستۀ افراد، که فرض میشود در یک » : میکند. سازه نیز عبارت است از
کرونباخ 9 و میهل 1955 ،10 ، به نقل از نوآر 2003 ،11 ، ص 624 ). بر این ) « آزمون منعکس شوند
اساس، سازندة آزمون با در نظر گرفتن صفت مورد اندازهگیري و سنجش دقت اندازهگیري آن
صفت، کارایی آزمون خود را نشان میدهد. شواهد متعددي براي حصول به روایی سازه پیشنهاد
شدهاند. از جمله مهمترین آنها، شواهد همگرا 12 و افتراقی 13 هستند. روایی همگرا و افتراقی
اولین بار در کنفرانسی در سال 1959 توسط کمپل 14 و فیسک 15 پیشنهاد شدند. بهنظر آنان،
زمانی آزمون داراي روایی سازه است که تا اندازة ممکن شواهدي در مورد روایی همگرا و
افتراقی آن فراهم شود. روایی افتراقی به تمایز سازههاي غیرهمنام از همدیگر مربوط میشود
(پدهازور 1 و اشملکین 1991 ،2 )، بهطوريکه سازة مورد اندازهگیري با سایر سازههاي غیرهمنام
متفاوت باشد. بررسی این روایی از طریق همبستگیهاي پایین بین سازههاي نامشابه
اندازهگیري شده قابل بررسی است. به عبارت دیگر، همبستگی بین سازههاي نامشابه متفاوت
نباید آنچنان بالا باشد که این شبهه را بهوجود بیاورد که سازههاي متعدد در اصل یک سازة
مشترك را میسنجند. فراهم کردن شواهد افتراقی حکایت از آن دارد که آزمون غیر از سازهاي
که براي اندازهگیري آن ساخته شده است، سازة دیگري را اندازهگیري نمیکند (شریفی،
1377 ). از طرفی دیگر، روایی همگرا به همسویی اندازههاي مختلفی که براي اندازهگیري سازه
طراحی شدهاند، اطلاق میشود. این روایی از طریق همبستگیهاي نسبتاً قوي بین اندازههاي
یک سازه مشخص میگردد (ترندایک 1375 ،3 ). شواهد روایی همگرا نشان میدهد که آزمون یا
است. « همگرا » ، اندازة مورد نظر با سایر آزمونهایی که همان سازه را اندازه میگیرند
بهطور سنتی براي سنجش و تعیین این دو نوع روایی بهسادگی از بررسی همبستگیهاي بین
سازهها و اندازههاي درون هر یک از سازهها استفاده میشود. این روش با وجود سادگی
محاسبات، دچار مشکلاتی است که مهمترین آنها فقدان ملاك مشخص براي تأیید و یا رد
روایی است. به تازگی با ظهور و گسترش روشهاي پیشرفتۀ آماري سعی شده است که از این
روشها براي توسعۀ روشهاي ابزارسازي نیز کمک گرفته شود که از جمله مهمترین این
تلاشها، استفاده از روش مدل معادلات ساختاري در ابزارسازي است. در این روش، سعی
میشود که با توسعه و دستکاري مدلهاي اندازهگیري (تحلیل عاملی تأییدي)، صحت و دقت
مدلها در اندازهگیري سازة مورد نظر تعیین گردد. استفاده از چنین رویکردي مزایایی نیز درپی
دارد که از جمله آنها استفاده از شاخصهاي چندگانه براي سنجش سازهها و استفاده از
متغیرهاي نهفتهاي است که از خطاي اندازهگیري مبرایند (عابدي 2002 ،4 ). بهطور کلی،
استفاده از این رویکرد افقهاي جدید و روشنی را در زمینۀ ابزارسازيهاي دقیق براي
پژوهشگران و آزمونسازان تصویر میکند. در این مقاله بر آنیم که ابتدا استفاده از مدل
معادلات ساختاري 5 را در تعیین روایی سازه، بهخصوص شواهد همگرا و افتراقی را توضیح دهیم
و سپس با استفاده از مثال عددي، مراحل مطرح شده را بهطور دقیق شرح دهیم.
براي بررسی روایی سازه در روش مدل معادلات ساختاري از ساختار تأیید شدة
مدل اندازهگیري 1 استفاده میشود. این موضوع از طریق تأیید روایی عاملی از پیش
تعریف شدة ابزار حاصل میگردد. برازش مطلوب مدل اندازهگیري بدین معناست که
تحلیل عاملی فرض شده ابزار با دادههاي جمعآوري شده مطابقت مناسبی دارد. با
وجود آنکه سایر تکنیکها (مانند روایی همگرا و افتراقی) به عنوان شواهد تکمیل
کنندة روایی سازه بهشمار میروند، روشهایی به منظور بررسی روایی سازه نیز ارائه
استاندارد شده به (λ) شدهاند. از جملۀ این روشها، در نظر گرفتن ضرایب لانداي
عنوان ضرایب روایی (راینس یودي 2000 ،2 ) و استفاده از جذر ضریب پایایی براي
تعیین روایی نظري 3 آزمون (قاضی طباطبایی، 1377 ) است.
رواییهاي افتراقی و همگرا نیز از طریق تکنیکهاي خاصی تعیین میشوند. پیش از این
گفتیم که شواهد روایی افتراقی زمانی فراهم میشوند که همبستگی بین عوامل نامرتبط زیاد
نباشد. در حقیقت، براي تعیین روایی افتراقی هر آزمون، همبستگی بین سازهها مورد بررسی
قرار میگیرد. این بررسی بدین منظور انجام میشود تا تمایز هر سازه در مقایسه با سازههاي
دیگر آن آزمون مشخص شود. به بیان دیگر، هر یک از سازههاي یک آزمون با وجود ارتباط با
دیگر سازههاي آزمون، باید داراي تمایزاتی باشند که نتوان صفت یک عامل مشترك را به آنها
اطلاق کرد. مفهوم، وجود یا فقدان روایی افتراقی زمانی مشخصمیشود که تفاوت
همبستگیهاي بین سازهها را از یگانگی 4 (همبستگی کامل) تعیین کنیم. بر مبناي پژوهشهاي
، انجام شده در مدل معادلات ساختاري، به غیر از روش چندصفتی چندروشی 5 (براون 6
2006 ؛ ديگرویجتر 7 و وندرکمپ 2008 ،8 )، سه روش براي سنجش این روایی معرفی شدهاند.
روش اول عبارت است از مقایسه میانگین واریانس استخراج شده 9 با مجذور همبستگی بین دو
سازه. در صورتیکه مجذور همبستگی بین سازهها از تکتک میانگینهاي واریانساستخراج
شده کمتر باشد، میتوان نتیجه گرفت که شواهدي براي روایی افتراقی فراهم شده است
(فورنل 10 و لارکر 1981 ،11 ، به نقل از تركزاده 12 ، کوفتروس 13 و فلیهافت 2003 ،14 ). روش دوم
و ارزیابی از وجود ( φ ± 2σe ) گسترش فاصلۀ اطمینان براي هر جفت از سازهها بر پایه تابع
همبستگی φ ، 1 در فاصلۀ موجود است (کوفتروس و مارکولیدس 2006 ،1 ). در این تابع / عدد 0
خطاي استاندارد مرتبط با همبستگی است. به عبارت دیگر، فاصلۀ اطمینان σe بین سازهها و
بهوسیلۀ استفاده از اندازة همبستگیِ بین دو سازه به علاوه و منهاي دو برابر خطاي استاندارد
تعیین میشود. در صورتیکه در درون فاصلۀ بهوجود آمده عدد یک وجود نداشته باشد، روایی
1988 ، به نقل ) افتراقی آزمون تأیید میشود. روش سوم از طریق راه پیشنهادي بگازي 2 و یی 3
از هومن، 1384 ؛ کوفتروس و مارکولیدس، 2006 ) مورد آزمایش قرار میگیرد. در این روش،
اختلاف در شاخصهاي برازش در راهحلهاي ثابت شده 4 و آزاد 5 بر این مبنا قرار میگیرد که
آیا مدل تکوجهی براي تبیین همبستگیهاي درونی میان متغیرهاي مشاهده شده در هر زوج
از سازهها رضایتبخش است (تركزاده، کوفتروس و فلیهافت، 2003 ) در صورت عدم برازش
مدل تکوجهی میتوان نتیجه گرفت که لازم است مدلهاي چند سازهاي دیگري مورد توافق
قرار گیرند. به عبارت دیگر، با رد مدل تکوجهی و تأیید مدلهاي چند عاملی به این نتیجه
میرسیم که بین سازهها همپوشی وجود ندارد. این بررسی را میتوان براي هر زوج از روابط
بین سازهها بهطور تک به تک انجام داد.
روایی همگرا نیز از طریق روشهایی قابل بررسی است. وجود همگرایی بین اندازهها یعنی
میزان همخوانی بین اندازههاي یک سازه را میتوان از طریق وارسی ضرایب مسیر شاخصهاي
اندازهگیري یعنی متغیرهاي مشاهده شده و عوامل یعنی متغیرهاي نهفته (پدهازور و اشملکین،
کوفتروس ) t 1991 ) و یا از طریق بررسی معناداري تکتک بار گویهها با استفاده از آزمونهاي
و مارکولیدس، 2006 ) ملاحظه کرد. ضرایب بالا و معنادار بر وجود همگرایی بالا بین گویهها
دلالت دارند. بهطور کلی، هر دو روش مطرح شده نشاندهندة ضرورت رابطۀ بالاي هر یک از
گویهها با سازة تحت بررسی هستند. وجود ضرایب بالا بین مجموعۀ شاخصهاي اندازهگیري
کنندة یک سازه باعث میشود شواهد روایی همگرا برقرار باشند.
بررسی روایی سازه، و شواهد افتراقی و همگرا از طریق مدل پیشنهادي امکانپذیر است.
بدین منظور با استفاده از تحلیل عاملی تأییدي، ابتدا ساختار عاملی فرضی در مجموعهاي از
اندازهها و یا گویهها مورد بررسی قرار میگیرد. مراحل تعیین روایی پس از تأیید مدل
اندازهگیري پیشنهادي و با استفاده از روشهاي مطرح شده مورد بررسی قرار میگیرند.
+ نوشته شده در پنجشنبه ۱۴ بهمن ۱۳۸۹ ساعت توسط
|
به نام یزدان پاک