سنجش و اندازه گیری

دیدگاه و رویکرد پژوهش بین رشته‏ ای

متغیر واسطه ای و تعدیل کننده

یکی از تحلیل هایی که اخیرا در مقالات پژوهشی منتشر شده در مجله های علمی بین المللی به چشم می خورد تحلیل بعضی از متغیرها به عنوان متغیرهای واسطه ای و تعدیل کننده است.

اثر یک متغیر سوم در رابطه بین متغیر مستقل و وابسته می تواند به دو صورت متمایز باشد:

1) به عنوان متغیر تعدیل کننده

2) به عنوان متغیر واسطه ای

متغیرهای تعدیل کننده

1) ماهیت

به طور کلی یک متغیر  تعدیل کننده،یک متغیر کیفی(مانند جنس، مذهب طبقه اجتماعی)یا

کمِّی(مانندبیرونی بودن مرکز کنترل یا ادراک لیاقت)است که جهت و شدت،و یا

جهت یا شدت رابطه بین یک متغیر مستقل(پیش بین) ویک متغیر وابسته

(ملاک) را تحت تاثیر قرار می دهد. در پژوهش هایی از نوع همبستگی(غیر

آزمایشی)یک متغیر تعدیل کننده ،متغیر سومی است که روی هبستگی صفر

مرتبه دو متغیر دیگر اثر می گذارد.این اثر می تواند به صورت کم شدن میزان

همبستگی یا تغییر جهت دادن به آن باشد (نمونه مطالعه2).در پژوهش های

آزمایشی ،یک اثر تعدیل کننده را می توان با اثر متقابل بین یک متغیر اصلی

و متغیر مستقل دومی در تحلیل واریانس نشان داد.این اثر متقابل می تواند به صورت منظم یا نا منظم باشد.

نا منظم: در اثر متقابل نا منظم،ترکیب ضربدری سطوح متغیر مستقل اصلی و متغیر های تعدیل کننده اثرات مغایری به دست می دهند. مثال :در مقایسه دو روش تدریس ،(a1وa2) برای دو گروه (b1وb2)روش a1برای گروه b1بهترین اثر را می دهد،در حالی که برای گروه b2 بدترین اثر را دارد.

منظم: در اثر متقابل منظم،روش تدریس a1وa2 برای دو گروه در یک جهت است،

منتهی برای یک گره اثر بارزتر است.

2) چهار چوب تحلیلی برای اندازه گیری اثر متغیر تعدیل کننده

با استفاده از یک دیاگرام مسيمی توان نقش متغیر تعدیل کننده را هم در مطالعات آزمایشی وهم در مطالعات همبستگی نشان داد.در مدل زیر سه مسیر علّیb.a وcداده شده است:

                                                                   متغیر پیش بین(مستقل)

     متغیر ملاک(وابسته)                                               متغیر تعدیل کننده

                                                                              متغیرپیش بین×تعدیل کننده   

ویژگی دیگر متغیرهای تعدیل کننده این است که همانند متغیرهای مستقل نقش

یکسانی به عنوان متغیرهای علّی نسبت به متغیر ملاک یا وابسته داشته،هر دو به

آن تقدم دارند.در حالی که رابطه بین متغیر وابسطه و متغیر پیش بین چنین

نیست.

3)شیوه های مناسب برای آزمودن متغیر تعدیل کننده

در مواردی که اثر تعدیل کنننده متغیری فرضیه مورد علاقه محقق باشد ،محقق در واقع رابطه متغیر مستقل و وابسته را به عنوان تابعی  از متغیر تعدیل کننده در نظر می گیرد.

در اینجا چهار حالت بررسی می شوند:

1)متغیر مستقل و تعدیل کننده هر دو مقوله ای اند.

2)متغیر تعدیل کننده مقوله ای و متغیر مستقل پیوسته است.

3)متغیر تعدیل کننده پیوسته و متغیر مستقل مقوله ای است.

4)هر دو پیوسته اند.

حالت1: در این حالت هر دو متغیر مقوله ای اند و ما با یک تحلیل واریانس عاملی2×2

سر و کارداریم .

حالت2: در این حالت متغیر تعدیل کننده دو سطحی و متغیر مستقل پیوسته است.

مثلا جنسیت می تواند اثر هوش را روی پیشرفت تحصیلی تعدیل کند.

حالت 3: در این حالت متغیر تعدیل کننده پیوسته و متغیر مستقل مقوله ای است.

حالت4: دراین حالت هر دو متغیر پیوسته اند .چنانچه محقق اثر متغیر مستقل روی

متغیر وابسته را بر حسب متغیر تعدیل کننده پله ای بداند ، می تواند متغیر تعدیل

کننده را درمحل پله به دو سطح تقسیم کند و مانند حالت 2 عمل کند.

متغیرهای واسطه ای

1) ماهیت:

چنانچه متغیری در رابطه بین دو  متغیر پیش بین وملاک،سهمی داشته باشد به عنوان

متغیر واسطه ای عمل کرده است.

مثلا نشان داده شده است که فرا حافظه و اسناد ها بین آموزش راهبرد یارگیری و به

خاطر آوری واسطه می شوند. به عبارت دیگر، آموزش تکالیف جدید بدون در نظر گرفتن

فراحافظه و اسنادهای یادگیرندگان،روی به خاطر آوری مطالب جدید موثر نیست(آیکن

ووست،1991).برای تصریح معنای متغیر واسطه ای از یک دیاگرام مسیر برای نشان

دادن یک مدل علّی استفاده می شود.

                             b         متغیر واسطه ای             a

متغیر برآمد (وابسته)                                                          متغیر مستقل

                                                         c

2) چهار چوب تحلیلی برای اندازه گیری اثر متغیر واسطه ای

متغیرهای واسطه ای بین متغیر مستقل و وابسته واسطه می شوند.

متغیرهای واسطه ای در واقع چگونگی تبدیل حوادث فیزیکی خارجی را به عوامل

روانی درونی تبیین می کنند، در صورتی که متغیرهای تعدیل کننده فقط مشخص

می کنند که در چه مواردی بعضی از اثرها وجود دارند.

برای اینکه متغیری به عنوان متغیر واسطه ای عمل کند باید دارای شرایط زیرباشد.

1) بین متغیر واسطه ای و متغیر مستقل همبستگی معنادار باشد(مسیرa وجود داشته

باشد).

2) بین متغیر واسطه ای و متغیر برآمد(وابسته)همبستگی معنادار باشد.(مسیرbوجود

وجود داشته باشد).

3) با کنترل اثر متغیر وابسته ای رابطه بین متغیر مستقل و وابسته تضعیف شود و

میزان این تضعیف با میزان اثر متغیر واسطه ای رابطه داشته باشد.

3) شیوه ای مناسب برای آزمودن متغیر واسطه ای

برای آزمودن اثر متغیر واسطه ای مجموعه ای از مدلهای رگرسیون باید برآورد شوند.

نخست سه معادله رگرسیون زیر برآورد شود:

1) رگرسیون متغیر واسطه ای روی متغیر مستقل

2) رگرسیون متغیر برامد(وابسته)روی متغیر مستقل

3) رگرسیون متغیر برآمد روی متغیر مستقل و واسطه ای

در هر معادله ضرایب رگرسیون برآورد شده و مورد آزمون قرار می گیرد.برای برقراری

اثر واسطه ای شرایط زیر باید وجود داشته باشد:

1) ضریب رگرسیون در معادله اول باید معنادار باشد . (همبستگی بین مستقل و واسطه ای باید معنا دار باشد.

2) ضریب رگرسیون متغیر واسطه ای در معادله سوم باید معنی دار باشد.

وجوه افتراق و ملاحظات راهبردی

در انتخاب متغیری به عنوان تعدیل کننده یا واسطه ای،رابطه بین متغیر پیش بین و

متغیر ملاک باید در نظر گرفته شود . در مواقعی که بین متغیر پیش بین و متغیر

ملاک رابطه ضعیف ئ ناهماهنگی وجود داشته باشد ،نوعا از متغیر تعدیل کننده

استفاده می شود .منظور از رابطه ناهماهنگ این است که در یک موقعیت رابطه وجود

دارد و در موقعیت دیگر وجود ندارد، یا برای زیر مجموعه جامعه ای وجود دارد و برای

زیر مجموعه دیگر وجود ندارد.

1) شناخت متغیر واسطه ای از طریق متغیر تعدیل کننده

2) شناخت متغیر تعدیل کننده از طریق متغیر واسطه ای

تمایز تعدیل و واسطگی در عملیات پژوهش

در پژوهش های آزمایشی،معمولا برای بر قراری استقلال بین متغیر مستقل و تعدیل

کننده هر دو دستکاری می شوند. فرض کنید که متغیر فشار روانی متغیر مستقل ،و

متغیر کنترل تعدیل کننده است.هنگامی که متغیر کنترل دستکاری می شودلزومی

به اندازه گیری کنترل ادراک شده نیست ،مگر محقق بخواهد به عنوان وارسی دستکاری

کنترل(عمل آزمایشی ) از آن است استفاده کند.از طرفی در پژوهش هایی که کنترل نقش

متغیر واسطه ای را دارد ،دستکاری متغیر کنترل ضرورت ندارد چون فرض استقلال متغیر

واسطه ای از متغیر مستقل و وابسته وجود ندارد.در اینجا اساس فرضیه پژ.هش این است    

که ادراک فرد از داشتن کنترل ، متغیری است که از طریق آن متغیر تنش زا روی متغیر

برآمد موثر واقع می شود.

}

نمونه مطالعه1

در پژوهش کاتزارو و همکاران(1995)نقش انتظارات در تنظیم حالات منفی(NMR)در

رابطه با نا ملایمات (عوامل تنش زا)،روش های مقابله،و نشانه های افسردگی در سالمندان

مورد بررسی قرار گرفت.یکی اهداف این پژوهش بررسی سه نقش ممکن برای پاسخ های

مقابله بود.

نمونه مطالعه2

در مطالعه ای (سیلور و همکاران،1995)یکی از فرضیه های پژوهش ، پیش بینی ادراک

لیاقت (کارآمدی )به عنوان یک متغیر تعدیل کننده در رابطه بین عملکرد(موفق_ناموفق)با

مرکز کنترل بوده است.

+ نوشته شده در  دوشنبه 11 مهر1390ساعت   توسط محمد حسین ضرغامی  |